Katika jamii yoyote, malezi ya mtoto ni jukumu muhimu ambalo linapaswa kutekelezwa na wazazi wote wawili, hata kama wapo pamoja au wametengana. Katika Tanzania, sheria inatambua haki za mtoto na wajibu wa wazazi katika malezi, hata baada ya kutengana. Haki na wajibu huu umewekwa wazi katika sheria mbalimbali, ikiwa ni pamoja na Sheria ya Mtoto ya mwaka 2009, Sheria ya Ndoa ya 1971, na Katiba ya Jamhuri ya Muungano wa Tanzania.
Sheria Zinazosimamia Malezi ya Mtoto Tanzania
Malezi ya mtoto kwa wazazi waliotengana yanasimamiwa na sheria zifuatazo:
(a) Sheria ya Mtoto ya Mwaka 2009
Hii ni sheria kuu inayolinda haki za mtoto, ikijumuisha haki ya kupokea malezi kutoka kwa wazazi wote wawili. Sheria hii inasisitiza kuwa:
Mtoto ana haki ya kutunzwa na mzazi wote wawili, hata kama hawapo katika ndoa.
Wazazi wote wawili wana wajibu wa kugharamia mahitaji ya mtoto, ikiwa ni pamoja na chakula, elimu, afya, na malazi.
Mzazi anaweza kuomba haki ya malezi (custody) au haki ya kutembelea mtoto (access) mahakamani ikiwa mzazi mwingine amekataa kumpa nafasi hiyo.
(b) Sheria ya Ndoa ya 1971
Sheria hii inaeleza kuwa malezi ya watoto baada ya talaka au kutengana yatazingatia:
Maslahi bora ya mtoto (best interests of the child).
Uwezo wa mzazi kumtunza mtoto.
Mazingira ambayo mtoto atalelewa ikiwa ataachiwa mzazi mmoja.
(c) Katiba ya Jamhuri ya Muungano wa Tanzania
Katiba inasisitiza kuwa watoto wana haki ya kupokea malezi bora bila kujali hali ya ndoa ya wazazi wao.
Haki za Malezi (Custody) kwa Wazazi Waliotengana
Katika Tanzania, wazazi wanaweza kukubaliana kuhusu malezi ya mtoto kwa njia ya maelewano. Ikiwa hawawezi kukubaliana, suala hili huamuliwa na mahakama.
Mahakama huzingatia vigezo vifuatavyo kabla ya kutoa uamuzi:
Maslahi ya mtoto – Ni wapi mtoto atapata malezi bora na mazingira mazuri ya kuishi.
Umri wa mtoto – Watoto wadogo (chini ya miaka saba) mara nyingi hupewa mama isipokuwa kama kuna sababu maalum za kumtenga naye.
Uwezo wa kifedha wa mzazi – Ingawa si kigezo pekee, mahakama inaweza kuangalia uwezo wa kifedha wa mzazi kumudu mahitaji ya mtoto.
Uhusiano wa mtoto na kila mzazi – Mahakama huangalia uhusiano wa kihisia wa mtoto na kila mzazi.
Ikiwa mzazi mmoja anaamini kuwa mzazi mwingine hawezi kumtunza mtoto kwa uangalifu unaostahili, anaweza kuwasilisha ushahidi mahakamani ili kushawishi kupata haki ya malezi.
Haki ya Kutembelea Mtoto (Access Rights)
Ikiwa mzazi mmoja amepewa haki ya malezi ya mtoto, mzazi mwingine bado ana haki ya kumtembelea mtoto wake. Mahakama inaweza kuamua ratiba ya kutembelewa kwa mtoto kulingana na mazingira yafuatayo:
Mzazi ataruhusiwa kumtembelea mtoto mara ngapi kwa mwezi.
Ikiwa kutakuwa na vizuizi maalum, kama mzazi anayetembelea ana historia ya unyanyasaji au ulevi.
Ikiwa mzazi anayeishi na mtoto anaweza kusafiri na mtoto nje ya nchi bila idhini ya mzazi mwingine.
Ikiwa mzazi aliyepewa haki ya malezi anazuia mzazi mwingine kutembelea mtoto, mzazi aliyenyimwa haki hiyo anaweza kuwasilisha kesi mahakamani.
Wajibu wa Kugharamia Matumizi ya Mtoto (Child Support)
Katika hali ambapo mzazi mmoja amepewa haki ya malezi, mzazi mwingine ana wajibu wa kuchangia kwa mahitaji ya mtoto.
Matumizi haya yanaweza kujumuisha:
Ada za shule
Chakula
Malazi
Huduma za afya
Mahitaji mengine muhimu
Ikiwa mzazi anayepaswa kulipa matumizi ya mtoto anapuuza majukumu yake, mzazi mwingine anaweza kufungua shauri mahakamani ili mahakama imuamuru kutimiza wajibu wake wa kugharamia mtoto.
Je, Ni Nani Anapewa Kipaumbele Katika Malezi?
Mahakama inaweza kumpa mzazi mmoja au wote wawili haki ya malezi ya mtoto kulingana na hali zifuatazo:
Ikiwa wazazi wameoana na wanatengana kwa talaka – Malezi yanaweza kutolewa kwa mzazi mmoja kulingana na mazingira ya mtoto.
Ikiwa mtoto alizaliwa nje ya ndoa – Kwa kawaida, mama hupewa haki ya malezi, isipokuwa kama mahakama itathibitisha kuwa hayuko katika nafasi bora ya kulea mtoto.
Ikiwa mtoto ana umri mdogo sana (chini ya miaka 7) – Mama hupewa kipaumbele cha kulea mtoto.
Hata hivyo, mahakama inaweza kumpa baba haki ya malezi ikiwa mama ana mazingira mabaya kama vile uraibu wa dawa za kulevya, ukatili, au kutomjali mtoto.
Je, Malezi ya Mtoto Yanabadilika Baada ya Muda?
Ndiyo, haki ya malezi ya mtoto inaweza kubadilika kulingana na mazingira. Ikiwa mzazi aliyekabidhiwa malezi ameshindwa kutekeleza majukumu yake ipasavyo, mzazi mwingine anaweza kufungua kesi mahakamani kuomba haki ya malezi ibadilishwe.
Mahakama pia inaweza kurekebisha masharti ya malezi, kama vile kuongeza au kupunguza muda wa mzazi mwingine kutembelea mtoto au kurekebisha kiasi cha matumizi ya mtoto kinachotolewa na mzazi mwingine.
Soma Hii :Mgawanyo wa Mali Baada ya Talaka
Adhabu kwa Mzazi Anayekaidi Sheria za Malezi
Mzazi anayepuuza au kukaidi maagizo ya mahakama kuhusu malezi ya mtoto anaweza:
Kutozwa faini
Kuhukumiwa kifungo
Kupoteza haki ya malezi ya mtoto
Ikiwa mzazi amekataa kumruhusu mzazi mwingine kutembelea mtoto bila sababu ya msingi, mahakama inaweza kumpa onyo au kumlazimisha kutii masharti ya malezi.
