Ugonjwa wa matende, unaojulikana kitaalamu kama Elephantiasis, ni hali ya kiafya inayosababisha kuvimba kwa viungo vya mwili hususan miguu, mikono, matiti au sehemu za siri. Huu ni ugonjwa unaoathiri zaidi watu wa maeneo ya tropiki, hasa Afrika, Asia na Amerika ya Kusini. Lakini nini hasa husababisha ugonjwa huu?
Sababu za Ugonjwa wa Matende
Ugonjwa wa matende husababishwa na vimelea wa minyoo wadogo sana wanaoitwa filaria. Minyoo hawa huishi kwenye mfumo wa limfu (lymphatic system), ambao ni sehemu ya mfumo wa kinga ya mwili.
Minyoo hao ni:
Wuchereria bancrofti – husababisha zaidi ya asilimia 90 ya kesi za matende duniani.
Brugia malayi
Brugia timori
Jinsi Maambukizi Yanavyotokea
Maambukizi ya matende hutokea kupitia mbu anayebeba mayai au lava wa minyoo hawa. Mbu wa aina mbalimbali (hasa Culex, Anopheles, au Aedes) humng’ata mtu aliyeambukizwa na kisha kumng’ata mtu mwingine – hivyo kusambaza minyoo hao ndani ya damu.
Mchakato wa Maambukizi
Mbu humng’ata mtu aliyeambukizwa na kunyonya damu yenye lava wa minyoo.
Lava hao hukua ndani ya mbu na kuwa na uwezo wa kuambukiza.
Mbu huyo humng’ata mtu mwingine na kuhamisha lava kwenye damu yake.
Lava huingia kwenye mfumo wa limfu na kukua, kusababisha uvimbe mkubwa.
Dalili za Awali za Matende
Homa ya mara kwa mara
Kuvimba kwa tezi za limfu (lymph nodes)
Maumivu ya viungo au sehemu zilizovimba
Jasho jingi usiku
Dalili za Hatua ya Mbele (Advanced Stage)
Kuvimba sana kwa miguu (hadi kuwa kama mguu wa tembo)
Kuvimba kwa korodani kwa wanaume
Magonjwa ya ngozi (ngozi kuwa ngumu au kubadilika rangi)
Kupungua kwa uwezo wa kufanya kazi au kutembea
Hatari Zinazoongeza Uwezekano wa Kuambukizwa
Kuishi maeneo yenye mbu wengi
Kukosa usafi wa mazingira
Kukaa maeneo yenye mifereji na maji yaliyotuama
Kukosa kinga dhidi ya mbu (neti, dawa ya mbu)
Tiba ya Ugonjwa wa Matende
Ugonjwa wa matende unatibika hasa ukiwahi mapema. Tiba huwa ni ya kupunguza minyoo, kuzuia ueneaji, na kupunguza madhara. Dawa zinazotumika ni pamoja na:
Diethylcarbamazine (DEC)
Ivermectin
Albendazole
Matibabu ya viwango vya juu yanajumuisha:
Upasuaji (kwa korodani au maeneo yaliyovimba kupita kiasi)
Tiba ya ulemavu na mazoezi ya viungo
Kuweka nguo safi na zinazofaa ili kuzuia maambukizi zaidi ya ngozi
Jinsi ya Kujikinga na Matende
Tumia neti zilizo na viuatilifu wakati wa kulala
Dhibiti mbu kwa kupuliza viuatilifu ndani na nje ya nyumba
Safisha mazingira ili kuondoa mazalia ya mbu (mifereji, madimbwi ya maji)
Vaeni nguo ndefu nyakati za usiku au jioni
Epuka kung’atwa na mbu kwa kutumia repellents
Maswali yaulizwayo mara kwa mara (FAQs)
**1. Ugonjwa wa matende unasababishwa na nini hasa?**
Minyoo wa filaria wanaoingia mwilini kupitia kung’atwa na mbu ndio husababisha matende.
**2. Je, matende huambukizwa moja kwa moja kutoka kwa mtu kwenda kwa mtu?**
Hapana. Maambukizi hutokea kupitia mbu, si kwa kugusana au kushiriki vitu.
**3. Ni mbu gani hueneza matende?**
Mbu aina ya Culex, Aedes na Anopheles hueneza minyoo wa filaria.
**4. Matende yanaweza kutibiwa kabisa?**
Ndiyo, kama yakigunduliwa mapema na kutibiwa kwa dawa sahihi.
**5. Ni maeneo gani yaliyo hatarini zaidi kuambukizwa matende?**
Maeneo ya joto, yenye mbu wengi, na mazingira machafu hasa vijijini.
**6. Je, matende ni ugonjwa wa kurithi?**
Hapana. Huu si ugonjwa wa kurithi.
**7. Mtu anaweza kuwa na matende bila kujua?**
Ndiyo, dalili huanza taratibu na zinaweza kuchukua miaka kujitokeza.
**8. Je, kuna chanjo ya kuzuia matende?**
Kwa sasa hakuna chanjo ya moja kwa moja, lakini kuna dawa za kinga zinazotolewa kijamii.
**9. Upasuaji unasaidia kwenye tiba ya matende?**
Ndiyo, hasa kwenye hali ambapo uvimbe mkubwa unahitaji kuondolewa.
**10. Watoto wanaweza kupata matende?**
Ndiyo, hasa kama wako kwenye maeneo yenye maambukizi ya filaria.
**11. Ni mara ngapi dawa za kinga hutolewa kwenye jamii?**
Mara moja kwa mwaka katika kampeni za kitaifa za afya.
**12. Ni dalili gani hutokea mwanzoni mwa matende?**
Homa, kuvimba kwa tezi, na maumivu kwenye maeneo ya mwili.
**13. Je, wanawake hupata matende?**
Ndiyo, ingawa wanaume huathirika zaidi kwenye maeneo ya siri.
**14. Matende yanaweza kuathiri mimba?**
Kwa kawaida hayazuii mimba lakini hali ya kiafya ya mama inaweza kuathiriwa.
**15. Je, matende husababisha ulemavu wa kudumu?**
Ndiyo, iwapo hayatatibiwa mapema.
**16. Minyoo wa filaria hukaa muda gani mwilini?**
Wanaweza kuishi hadi miaka 5–8 wakisababisha uharibifu.
**17. Je, kuna vipimo vya kuthibitisha matende?**
Ndiyo, vipimo vya damu vinaweza kuthibitisha uwepo wa filaria.
**18. Ni wakati gani wa siku vipimo vya damu kwa filaria hufanyika?**
Usiku (saa 10 jioni hadi 2 usiku), kwani ndivyo vimelea hujitokeza kwa wingi.
**19. Kuna tiba ya asili kwa matende?**
Hakuna tiba ya asili iliyo rasmi kuthibitishwa, tiba bora ni ya hospitali.
**20. Nawezaje kusaidia jamii yangu kujikinga na matende?**
Kwa kusambaza elimu ya afya, usafi wa mazingira, na kutumia kinga dhidi ya mbu.
