Bandama (au wengu) ni kiungo kidogo kilichopo upande wa kushoto juu wa tumbo, chini ya mbavu. Kazi yake kuu ni kuchuja damu, kusaidia kinga ya mwili, na kuondoa chembechembe zilizochakaa za damu. Hata hivyo, wengu unaweza kuathirika na kusababisha ugonjwa unaojulikana kama ugonjwa wa bandama (Splenomegaly). Hali hii hutokea pale wengu unapokua zaidi ya kawaida au kushindwa kufanya kazi zake ipasavyo.
Visababishi Vikuu vya Ugonjwa wa Bandama
Kuna sababu mbalimbali zinazoweza kusababisha kuvimba au kuathirika kwa bandama, ikiwemo:
1. Magonjwa ya Damu
Anemia ya seli mundu
Thalassemia
Magonjwa ya uboho yanayozalisha seli zisizo za kawaida
Magonjwa haya huongeza mzigo wa kazi kwa bandama na kulifanya liwe kubwa kuliko kawaida.
2. Maambukizi
Maambukizi ya bakteria, virusi, au vimelea yanaweza kusababisha bandama kuvimba, mfano:
Malaria
Kifua kikuu (TB)
Hepatitis
HIV/AIDS
Mononucleosis
3. Shinikizo Kubwa kwenye Mishipa ya Damu
Wakati kuna tatizo la shinikizo la damu kwenye mshipa wa vena porta (portal hypertension), bandama hulazimika kufanya kazi zaidi, hivyo kuvimba. Hii mara nyingi hutokana na ugonjwa wa ini (cirrhosis).
4. Magonjwa ya Kinga Mwilini
Magonjwa ya kinga mwilini kama lupus na rheumatoid arthritis yanaweza kusababisha bandama kuathirika.
5. Saratani
Leukemia (kansa ya damu)
Lymphoma
Saratani iliyosambaa kwenye bandama
Hali hizi huchangia ukuaji usio wa kawaida wa bandama.
Dalili za Ugonjwa wa Bandama
Mara nyingine ugonjwa huu hauna dalili za moja kwa moja mwanzoni, lakini baadhi ya dalili zinazoweza kujitokeza ni:
Tumbo kujaa haraka baada ya kula chakula kidogo
Maumivu au uzito upande wa kushoto juu wa tumbo
Uchovu wa mara kwa mara
Upungufu wa damu (anemia)
Maambukizi ya mara kwa mara
Kutokwa na damu kirahisi (kama damu puani au fizi kutokwa na damu)
Tiba ya Ugonjwa wa Bandama
Matibabu hutegemea chanzo cha tatizo. Njia kuu ni:
Kutibu chanzo
Ikiwa malaria, TB au hepatitis ndiyo chanzo, mgonjwa hupewa dawa maalumu kutibu ugonjwa huo.
Dawa za kudhibiti kinga
Kwa magonjwa ya kinga mwilini, mgonjwa anaweza kupewa dawa za kupunguza shambulio la kinga mwilini.
Upasuaji (Splenectomy)
Ikiwa bandama limeharibika vibaya au kuvimba kupita kiasi, daktari anaweza kupendekeza kuondolewa kwa bandama.
Tiba ya Saratani
Ikiwa saratani imegundulika, matibabu yanaweza kujumuisha chemotherapy au radiotherapy.
Maswali ya Mara kwa Mara (FAQs)
Ugonjwa wa bandama ni nini?
Ni hali ambapo wengu (bandama) huvimba au kushindwa kufanya kazi zake ipasavyo kutokana na magonjwa mbalimbali.
Je, bandama likivimba linaweza kurudi kawaida?
Ndiyo, mara nyingi likitibiwa chanzo cha tatizo (mfano malaria au maambukizi), bandama linaweza kurudi kawaida.
Ugonjwa wa bandama unaweza kusababisha kifo?
Ikiwa hautatibiwa, unaweza kuleta madhara makubwa kama upungufu wa damu, maambukizi makali au kupasuka kwa bandama, hali ambayo ni hatari kwa maisha.
Vipimo gani hutumika kugundua ugonjwa wa bandama?
Vipimo vya damu, ultrasound, CT-scan, pamoja na uchunguzi wa daktari wa ndani (physical examination).
Ni nini kinachoweza kuzuia ugonjwa wa bandama?
Kinga ya malaria, chanjo, matibabu mapema ya maambukizi, na kudhibiti magonjwa sugu ya ini na damu.
Je, upasuaji wa kuondoa bandama una madhara?
Ndiyo, mtu bila bandama huwa kwenye hatari kubwa zaidi ya kupata maambukizi, hivyo chanjo na tahadhari maalum zinahitajika baada ya upasuaji.
Ugonjwa wa bandama unahusiana na ini?
Ndiyo, matatizo ya ini kama cirrhosis mara nyingi husababisha shinikizo kubwa kwenye mishipa ya damu, na kusababisha bandama kuvimba.
Kaswende inaweza kuathiri bandama?
Ndiyo, katika hatua za juu, kaswende inaweza kuathiri bandama na viungo vingine vya ndani.
Ugonjwa huu unaambukiza?
Hapana, ugonjwa wa bandama wenyewe hauambukizi, lakini chanzo chake (kama malaria, TB au hepatitis) kinaweza kuambukiza.
Kwa nini mgonjwa wa bandama hujisikia kushiba haraka?
Kwa sababu bandama lililovimba hubana tumbo, hivyo mgonjwa hushiba baada ya kula chakula kidogo.
Je, watoto wanaweza kupata ugonjwa wa bandama?
Ndiyo, hasa kutokana na malaria sugu au magonjwa ya damu kama seli mundu.
Ni chakula gani kinasaidia afya ya bandama?
Chakula bora chenye madini ya chuma, mboga za majani, matunda na kuepuka pombe kupita kiasi husaidia kulinda afya ya bandama.
Bandama likipasuka hutibiwaje?
Mara nyingi hutibiwa kwa upasuaji wa haraka kuondoa bandama (splenectomy).
Je, mtu anaweza kuishi bila bandama?
Ndiyo, lakini atahitaji kinga na chanjo maalumu ili kujilinda dhidi ya maambukizi.
Ugonjwa huu huathiri mfumo wa damu vipi?
Bandama lililovimba huchuja na kuharibu chembe nyekundu za damu nyingi, hivyo kusababisha upungufu wa damu.
Ni dalili ipi ya mwanzo ya ugonjwa wa bandama?
Dalili ya kawaida ya mwanzo ni hisia ya kushiba haraka na maumivu au uzito upande wa kushoto juu wa tumbo.
Je, ugonjwa huu hutibika kabisa?
Ndiyo, kama chanzo chake kimetambuliwa mapema na kutibiwa ipasavyo.
Ugonjwa wa bandama na saratani vinahusiana?
Ndiyo, saratani ya damu kama leukemia na lymphoma ni visababishi vikuu vya kuvimba kwa bandama.
Ni lini mgonjwa wa bandama anatakiwa kumuona daktari haraka?
Kama anapata maumivu makali ya tumbo, upungufu mkubwa wa damu, homa kali, au tumbo limevimba kupita kiasi.
Je, kuna chanjo maalum kwa wagonjwa waliopoteza bandama?
Ndiyo, wagonjwa hupewa chanjo dhidi ya pneumonia, meningitis na homa ya mafua ili kujikinga na maambukizi.
