Saratani ya tezi dume ni aina ya saratani inayowapata wanaume na huathiri tezi ndogo inayojulikana kama tezi dume (prostate), iliyopo chini ya kibofu cha mkojo na inayozunguka mrija wa mkojo (urethra). Saratani hii ni mojawapo ya saratani zinazoongoza kwa kuathiri wanaume duniani, hasa walio na umri wa zaidi ya miaka 50.
Tezi Dume ni Nini?
Tezi dume ni kiungo kidogo chenye ukubwa wa korosho, ambacho husaidia kutengeneza majimaji ya shahawa yanayobeba mbegu za kiume. Inacheza jukumu muhimu katika afya ya uzazi wa mwanaume.
Dalili za Saratani ya Tezi Dume
Awamu za mwanzo za saratani ya tezi dume mara nyingi hazina dalili. Hata hivyo, inapoendelea kukua, dalili zifuatazo zinaweza kujitokeza:
Kukojoa mara kwa mara, hasa usiku
Mkojo kutoka kwa shida au kwa maumivu
Damu kwenye mkojo au shahawa
Maumivu ya mgongo, nyonga au mapaja
Kukosa nguvu za kiume
Kuhisi kutomaliza kukojoa kabisa
Kupungua kwa nguvu au uzito bila sababu maalum
Sababu Zinazochangia Saratani ya Tezi Dume
Ingawa sababu halisi ya saratani ya tezi dume haijulikani wazi, kuna mambo kadhaa yanayoongeza hatari ya kupata ugonjwa huu:
1. Umri Mkubwa
Wanaume wenye miaka zaidi ya 50 wako kwenye hatari kubwa zaidi.
2. Historia ya Familia
Kuwa na ndugu wa karibu aliyeugua saratani ya tezi dume huongeza uwezekano wa kuugua pia.
3. Mbio ya Kibinadamu
Wanaume wenye asili ya Afrika wana hatari kubwa zaidi ya kupata saratani hii.
4. Lishe Duni
Vyakula vyenye mafuta mengi na upungufu wa matunda/mboga huweza kuongeza hatari.
5. Mabadiliko ya Vinasaba (genetics)
Mabadiliko fulani ya kurithi kwenye seli huongeza uwezekano wa kupata saratani.
Vipimo na Uchunguzi
Daktari anaweza kupendekeza vipimo vifuatavyo kuthibitisha au kufuatilia saratani ya tezi dume:
PSA Test (Prostate-Specific Antigen): Kipimo cha damu kupima kiwango cha PSA, ambacho huongezeka endapo kuna tatizo kwenye tezi dume.
DRE (Digital Rectal Exam): Daktari huingiza kidole kwenye njia ya haja kubwa kukagua ukubwa na umbile la tezi dume.
Biopsy: Kuchukua kipande kidogo cha tezi dume ili kukipima kwa microscope.
Ultrasound/MRI/CT Scan: Kuchunguza ukubwa na ueneaji wa saratani.
Tiba ya Saratani ya Tezi Dume
Tiba hutegemea hatua ambayo ugonjwa umefikia, umri wa mgonjwa, na afya kwa ujumla.
1. Kusubiri kwa uangalizi (Active Surveillance)
Kwa wagonjwa wenye saratani isiyosambaa haraka, daktari huamua kufuatilia kwa ukaribu bila matibabu ya haraka.
2. Upasuaji (Prostatectomy)
Kuondoa tezi dume yote. Hii hufanyika hasa kwa wagonjwa wenye saratani ya mapema.
3. Mionzi (Radiotherapy)
Matumizi ya mionzi kuua seli za saratani. Hufanyika kama tiba kuu au baada ya upasuaji.
4. Tiba ya homoni (Hormone Therapy)
Kupunguza au kuzuia uzalishaji wa homoni ya testosterone ambayo huchochea saratani kukua.
5. Chemotherapy
Matumizi ya dawa kali kuua seli za saratani, hasa ikiwa saratani imesambaa mwilini.
Madhara ya Tiba ya Saratani ya Tezi Dume
Kupungua au kupotea kwa nguvu za kiume
Kutoweza kuzuia mkojo (urinary incontinence)
Uwezekano wa maumivu ya nyonga au miguu
Kupungua kwa uwezo wa kupata mtoto
Jinsi ya Kujikinga na Saratani ya Tezi Dume
Fanya uchunguzi wa mara kwa mara (PSA na DRE)
Hasa kwa wanaume wa miaka 40 kwenda juu au walio na historia ya familia.
Kula lishe bora
Tumia matunda, mboga mboga, samaki, na vyakula vyenye mafuta mazuri kama avokado au mafuta ya zeituni.
Epuka vyakula vya kukaangwa na vyenye mafuta mengi
Fanya mazoezi mara kwa mara
Angalau dakika 30 kwa siku, siku 5 kwa wiki.
Epuka sigara na pombe kupita kiasi
Dhibiti uzito wa mwili
Uzito kupita kiasi huongeza hatari ya magonjwa mbalimbali, ikiwemo saratani.
Maswali Yaulizwayo Mara kwa Mara (FAQs)
Je, saratani ya tezi dume inaweza kupona kabisa?
Ndio, ikiwa itagundulika mapema na kutibiwa ipasavyo, kuna uwezekano mkubwa wa kupona kabisa.
Je, saratani ya tezi dume huambukiza?
Hapana. Saratani si ugonjwa wa kuambukiza.
Ni miaka gani wanaume wanapaswa kuanza kupima tezi dume?
Wanaume wanashauriwa kuanza kupima kuanzia miaka 40, hasa kama kuna historia ya saratani katika familia.
Je, kuna njia ya kuzuia kabisa saratani ya tezi dume?
Hakuna njia ya kuzuia kwa asilimia 100, lakini kuzingatia lishe bora, mazoezi, na uchunguzi wa mapema hupunguza hatari.
Upasuaji wa tezi dume una madhara gani?
Baadhi ya madhara ni pamoja na matatizo ya nguvu za kiume, kutoweza kujizuia mkojo, na maumivu ya nyonga.
