Alizeti ni zao muhimu la mafuta duniani na nchini Tanzania. Wakulima na wajasiriamali wengi wanauliza swali muhimu: “Gunia moja la alizeti inatoa lita ngapi za mafuta?” Makala hii inachambua uzalishaji wa mafuta kutoka gunia moja, tofauti za mbegu, na mambo ya kuzingatia ili kupata matokeo bora.
Gunia Moja la Alizeti: Kiwango cha Uzito
Kawaida, gunia moja la alizeti lina kilo 70 – 80, kulingana na soko na mkoa.
Kwa mfano:
Dodoma: gunia 70kg
Mbeya / Rukwa / Songwe: gunia 75–80kg
Gunia hili linatofautiana kidogo kulingana na unyevunyevu wa mbegu na kiasi cha magugu au mabaki mengine.
Lita Ngapi za Mafuta Hupatikana Kutoka Gunia Moja?
Asilimia ya mafuta kwenye alizeti inatofautiana kulingana na aina ya mbegu, hali ya hewa, na mbinu za uchakataji.
Kawaida, alizeti ina mafuta 35% – 45% ya uzito wa gunia.
Hesabu ya Takriban:
Gunia moja (70kg) x 35% = 24.5 lit
Gunia moja (70kg) x 40% = 28 lit
Gunia moja (80kg) x 40% = 32 lit
Gunia moja (80kg) x 45% = 36 lit
Kwa hiyo, gunia moja la alizeti linaweza kutoa kati ya 24 – 36 lita za mafuta, kulingana na hali halisi ya mbegu na mbinu za uchakataji.
Aina za Mbegu na Mafuta Yanayopatikana
Mbegu za Hybrid
Zinatoa mafuta zaidi (karibu 40–45%)
Zinafaa kwa wajasiriamali na viwanda vidogo
Mbegu za Kiasili / Local
Zinatoa mafuta kidogo (35–38%)
Zinapatikana kwa urahisi na bei nafuu
Mbegu za OPV (Open Pollinated Varieties)
Zinatoa kati ya 38–42% ya mafuta
Zinastahimili hali ya hewa na mara nyingine ukame
Mambo ya Kuzingatia Ili Kuongeza Mafuta
Ubora wa Mbegu – Tumia mbegu safi, zisizo na magugu.
Unyevunyevu – Mbegu zenye unyevu mdogo hutoa mafuta zaidi.
Mbinu ya Kuchoma / Kukamua – Mashine ya kisasa ya kukamua huongeza kiasi cha mafuta.
Uchujaji – Mafuta ya awali ya gunia moja hupata kiasi kidogo cha kupoteza baada ya kuchujwa.
Mazingatio ya Aina ya Alizeti – Hybrid hutoa lita nyingi kuliko mbegu za kiasili.
Faida za Kujua Kiasi cha Mafuta Kutoka Gunia Moja
Utaratibu wa biashara – Wajasiriamali wanaweza kupanga mauzo na mapato.
Uwezo wa kuongeza thamani – Kujua kiasi cha mafuta husaidia kupanga uzalishaji wa mafuta safi.
Kupunguza hasara – Kujua kiwango cha mafuta kinachoweza kupatikana kinasaidia kupanga uchakataji bila kupoteza mazao.
Kupanga gharama – Wakulima wanaweza kukisia bei ya kuuza gunia kulingana na lita zinazotarajiwa.
Maswali Yanayoulizwa Mara kwa Mara (FAQs)
Gunia moja la alizeti lina kilo ngapi?
Kawaida kati ya 70 – 80kg, kulingana na mkoa na soko.
Lita ngapi za mafuta hupatikana kutoka gunia moja?
Kati ya 24 – 36 lit, kulingana na aina ya mbegu na mbinu za uchakataji.
Mbegu za hybrid zinatoa mafuta mengi kuliko gani?
Hybrid hutoa kati ya 40–45% ya mafuta ya uzito wa gunia.
Mbegu za kiasili zinatoa kiasi gani cha mafuta?
Kawaida 35–38%.
OPV mbegu zinatoa mafuta kiasi gani?
Kati ya 38–42%.
Unyevunyevu wa mbegu unavyoathiri kiasi cha mafuta?
Mbegu zenye unyevu mdogo hutoa mafuta zaidi.
Mbegu safi na zisizo na magugu zina faida gani?
Hutoa lita nyingi za mafuta na zinapunguza hatari ya uchafu.
Ni mashine gani bora ya kukamua alizeti?
Mashine za kisasa (semi-automatic au automatic) hutoa mafuta zaidi na kwa ufanisi.
Je, mafuta yote ya gunia hupatikana?
Hapana, kiasi kidogo hupotea baada ya kuchujwa au uchakataji mdogo.
Gunia moja linatosha kuanzisha biashara ya mafuta ngapi?
Gunia moja linaweza kutoa lita 24–36, ya kutosha kuanza biashara ndogo ya mafuta.
Mbegu zinazopendekezwa kwa wajasiriamali ni zipi?
Mbegu hybrid au OPV kwa sababu zinatoa mafuta mengi na zinasalia kwa muda mrefu.
Kiasi cha mafuta kinategemea nini?
Mbegu, unyevunyevu, mbinu ya kukamua, na uchujaji.
Je, mbegu ya kiasili inaweza kutoa lita 36?
Hapana, kawaida hutoa lita 24–28.
Gunia la 80kg la hybrid linatoa mafuta ngapi?
Kati ya 32 – 36 lit.
Je, uchakataji wa mikono unafaa?
Unaweza, lakini hupunguza kiwango cha mafuta kinachopatikana.
Mbegu zinapandwa lini?
Kwa kawaida wakati wa msimu wa mvua, Juni–Desemba.
Ni gharama gani za kukamua gunia moja?
Hupitia gharama za mashine, umeme, au mafuta ya generator, na gharama ya usafirishaji.
Mafuta kutoka gunia moja yanatosha kwa biashara ndogo?
Ndiyo, unaweza kuanza biashara ndogo ya mafuta ya alizeti.
Ni mbegu gani zinazostahimili ukame?
Mbegu OPV na hybrid zinazostahimili hali ya ukame kidogo.
