Malaria ni ugonjwa hatari unaosababishwa na vimelea vinavyoitwa Plasmodium, ambao huenezwa kwa binadamu kupitia kung’atwa na mbu wa jinsia ya kike aina ya Anopheles. Ugonjwa huu unaathiri mamilioni ya watu kila mwaka, hasa katika maeneo ya joto na yenye mvua nyingi kama Afrika, Asia na Amerika ya Kusini.
DALILI ZA UGONJWA WA MALARIA
Dalili za malaria huanza kuonekana ndani ya siku 7 hadi 14 baada ya mtu kuambukizwa. Dalili zinaweza kuwa kali au za kawaida kutegemeana na aina ya vimelea na kinga ya mwili wa mgonjwa.
Dalili za kawaida ni pamoja na:
Homa ya ghafla inayopanda na kushuka
Kutetemeka au baridi kali
Maumivu ya kichwa
Uchovu mkubwa au kusikia kizunguzungu
Maumivu ya mwili, misuli na viungo
Kutapika na kichefuchefu
Kuharisha (kwa baadhi ya wagonjwa)
Kutokwa jasho jingi
Kupungua kwa hamu ya kula
Maumivu ya tumbo
Upungufu wa damu (anemia)
Degedege kwa watoto
Dalili kali za malaria (haswa kwa Plasmodium falciparum) ni pamoja na:
Kukoastera kwa fahamu au kuchanganyikiwa
Shinikizo la damu kushuka
Matatizo ya kupumua
Uharibifu wa figo au ini
Malaria ya ubongo (Cerebral malaria)
Kifo (ikiwa haitatibiwa kwa haraka)
SABABU ZA UGONJWA WA MALARIA
Malaria husababishwa na:
1. Vimelea vya Plasmodium
Aina kuu tano za vimelea vya malaria vinavyosababisha maambukizi kwa binadamu ni:
Plasmodium falciparum – hatari zaidi na husababisha vifo vingi.
Plasmodium vivax
Plasmodium ovale
Plasmodium malariae
Plasmodium knowlesi
2. Mbu wa Anopheles
Huyu ndiye anayehusika kusambaza vimelea vya malaria.
Mbu anayeeneza malaria ni wa jinsia ya kike na huuma wakati wa usiku.
3. Mazingira yenye mazalia ya mbu
Madimbwi ya maji
Mazingira yasiyo safi
Maji yaliyotuama karibu na makazi ya watu
4. Kukosa kinga ya mwili
Watoto wadogo, wanawake wajawazito, na watu wanaosafiri kutoka maeneo yasiyo na malaria kwenda maeneo yenye malaria wako kwenye hatari zaidi.
5. Kukosa matumizi ya njia za kujikinga
Kutotumia chandarua chenye dawa
Kukosa elimu ya afya kuhusu malaria
TIBA YA MALARIA
Malaria hutibiwa kwa kutumia dawa za kuua vimelea vya Plasmodium. Tiba sahihi inategemea aina ya vimelea, hali ya mgonjwa na ukali wa dalili.
1. ACTs (Artemisinin-based Combination Therapy)
Hizi ni dawa za kisasa zinazopendekezwa kwa malaria isiyo kali.
Mifano: Artemether-Lumefantrine (ALU), Artesunate-Amodiaquine, Dihydroartemisinin-Piperaquine
2. Artesunate kwa malaria kali
Hupatikana kwa njia ya sindano kwa wagonjwa waliolazwa hospitali.
Inapendekezwa kama tiba ya haraka kwa malaria ya ubongo au kali.
3. Dawa za kusaidia kupunguza dalili
Paracetamol: Kupunguza homa na maumivu ya mwili.
Maji na vyakula vyenye virutubisho: Kuimarisha mwili wa mgonjwa.
4. Ufuatiliaji wa karibu hospitalini
Kwa wagonjwa mahututi au walio na malaria sugu, uangalizi wa karibu hospitalini ni muhimu.
Kumbuka: Epuka kutumia dawa bila ushauri wa daktari au mfamasia. Matumizi mabaya ya dawa yanaweza kusababisha usugu wa vimelea vya malaria.
JINSI YA KUJIKINGA NA MALARIA
Kulala ndani ya chandarua chenye dawa kila usiku
Kupuliza dawa ya kuua mbu ndani ya nyumba
Kuvaa nguo ndefu nyakati za usiku
Kuondoa madimbwi ya maji karibu na nyumba
Kutumia viuadudu (repellents) kwenye ngozi
Kuhudhuria kliniki kwa ushauri na uchunguzi wa afya
Maswali yaulizwayo Mara kwa Mara (FAQs)
Ni dalili zipi za kwanza kabisa za malaria?
Dalili za awali ni homa, baridi kali, uchovu, maumivu ya kichwa na kutetemeka.
Naweza kuambukizwa malaria kwa kugusa damu ya mtu aliye na malaria?
Hapana. Malaria huambukizwa kwa njia ya kung’atwa na mbu, si kugusa damu.
Malaria huua ndani ya muda gani?
Plasmodium falciparum inaweza kusababisha kifo ndani ya siku chache ikiwa haitatibiwa mapema.
Je, malaria inaweza kujirudia?
Ndiyo. Baadhi ya vimelea kama *Plasmodium vivax* na *Plasmodium ovale* huweza kusababisha malaria ya kurudia (relapse).
Je, malaria ina chanjo?
Ndiyo, chanjo ya malaria kwa watoto inaitwa RTS,S (Mosquirix) na imeanza kutumika katika baadhi ya nchi za Afrika.
Mbu wa malaria huuma saa ngapi?
Huwa wanauuma zaidi kuanzia jioni (saa 1 usiku) hadi alfajiri.
Je, kutumia chandarua tu kinatosha kujikinga na malaria?
Chandarua ni njia bora sana, lakini ni vizuri kuunganisha na njia zingine kama kupulizia dawa na kuondoa madimbwi ya maji.
Watoto wadogo wanaruhusiwa kutumia dawa za malaria?
Ndiyo, lakini kwa dozi na aina ya dawa inayopendekezwa na daktari.
Malaria inaweza kutambuliwa kwa kipimo gani?
Kwa kutumia kipimo cha haraka cha malaria (mRDT) au kwa kutumia darubini kuchunguza damu.
Je, malaria husababisha upungufu wa damu?
Ndiyo, kwa kuwa vimelea huharibu chembechembe nyekundu za damu.
