Kukosa hamu ya kula ni hali ambayo kila mtu anaweza kupitia mara kwa mara, lakini inapochukua sura ya kupoteza uzito kupita kiasi, kujinyima chakula kwa makusudi, na hofu kali ya kunenepa — inaweza kuwa ni ugonjwa hatari unaojulikana kitaalamu kama Anorexia Nervosa.
Ugonjwa huu si tu wa mwili, bali pia wa akili na hisia. Unaathiri sana vijana na wanawake, lakini pia huwapata wanaume.
Anorexia Nervosa ni Nini?
Anorexia nervosa ni ugonjwa wa akili unaoambatana na matatizo ya ulaji, ambapo mtu hujinyima kula kwa hofu ya kuongezeka uzito au kuonekana “mnene”. Licha ya kuwa mwembamba sana, mtu mwenye anorexia hujiona bado mnene.
Watu hawa mara nyingi hujihusisha na mazoezi kupita kiasi
Hula chakula kidogo sana au hukataa kula kabisa
Hupima uzito kila mara
Wengine hucheua chakula walichokula kimakusudi (purging)
Dalili za Anorexia Nervosa
Dalili za Kimwili
Kupungua uzito kupita kiasi
Ngozi kuwa kavu, nywele kunyonyoka
Kunyong’onyea na kuchoka haraka
Hedhi kukoma (kwa wanawake)
Baridi kila wakati, hata joto likiwa kali
Kuchoka kwa misuli
Mapigo ya moyo kwenda taratibu
Kukonda uso, mikono na miguu
Dalili za Kisaikolojia na Tabia
Kuogopa sana kuongezeka uzito
Kujiona mnene hata akiwa mwembamba
Kukataa kula mbele za watu
Kuhesabu kalori kwa ufuatiliaji wa hali ya juu
Kutenga muda mwingi kufikiria uzito na chakula
Kujitenga na jamii, msongo wa mawazo, huzuni au hasira za ghafla
Sababu za Anorexia Nervosa
Hakuna chanzo kimoja, lakini kuna mchanganyiko wa sababu:
Shinikizo la kijamii – Kuwa mwembamba huonekana kama uzuri katika mitazamo mingi
Tatizo la kujiamini – Watu wenye kujichukia au walio na “perfectionism” wako kwenye hatari zaidi
Historia ya familia – Kama kuna mtu aliyepitia matatizo ya ulaji
Matatizo ya kihisia – Huzuni, msongo, unyogovu au kiwewe
Media na mitandao ya kijamii – Kukuza mwonekano wa miili “kamili”
Madhara ya Anorexia Nervosa
Kulegea kwa mifupa (osteoporosis)
Kukosa hedhi kwa muda mrefu
Kulegea kwa misuli na viungo
Kuathirika kwa figo na ini
Moyo kudhoofika
Kukosa uzazi
Kupoteza kumbukumbu
Kifo (ikiwa haitatibiwa mapema)
Vipimo na Uchunguzi
Daktari anaweza kufanya:
Kipimo cha uzito na BMI
Vipimo vya damu (kuangalia virutubisho)
ECG – kupima moyo
Kipimo cha wiani wa mifupa
Uchunguzi wa kitabia na kisaikolojia
Tiba ya Anorexia Nervosa
1. Ushauri wa Kisaikolojia (Psychotherapy)
CBT (Cognitive Behavioural Therapy): Husaidia kubadilisha fikra potofu kuhusu chakula na uzito
Family-Based Therapy (FBT): Familia husaidia kumsaidia mgonjwa
Counselling ya mtu mmoja mmoja au vikundi
2. Tiba ya Lishe (Nutritional Therapy)
Kufundishwa kula chakula cha kutosha polepole
Mpango maalum wa lishe ili kurudisha virutubisho
Kuandamana na mtaalamu wa lishe (nutritionist)
3. Tiba ya Dawa
Dawa za unyogovu (antidepressants) – kama mtu ana msongo au huzuni
Dawa za kuongeza hamu ya kula (kama vile cyproheptadine)
4. Kulazwa Hospitalini
Endapo mtu ana uzito wa hatari, au hali ya kiafya imeharibika sana
Matibabu ya dharura kwa moyo, figo, au mfumo wa mwili
Namna ya Kuzuia na Kusaidia Mtu Mwenye Anorexia
Toa upendo na msaada bila lawama
Usimshinikize kula – badala yake mwelewe
Jenga mazungumzo ya kujiamini kuhusu mwili wake
Toa elimu kuhusu afya ya mwili na akili
Mhamasishe kuonana na mtaalamu
Epuka kumpa sifa kwa “kuwa mwembamba sana” – huongeza tabia hiyo
Maswali Yaulizwayo Mara kwa Mara (FAQs)
1. Anorexia Nervosa ni nini hasa?
Ni ugonjwa wa akili unaofanya mtu ajinyime kula kwa hofu ya kunenepa, licha ya kuwa mwembamba kupita kiasi.
2. Ni dalili gani kuu za ugonjwa huu?
Kupungua uzito kupita kiasi, kuogopa kuongezeka uzito, kutopenda kula chakula, na kutengwa kijamii.
3. Anorexia inaweza kusababisha kifo?
Ndiyo. Ikiwa haitatibiwa mapema, inaweza kusababisha madhara makubwa kama kushindwa kwa moyo au figo.
4. Je, ugonjwa huu unaambukiza?
Hapana, si ugonjwa wa kuambukiza – ni wa akili na tabia.
5. Anorexia huwapata wanawake pekee?
Hapana. Ingawa wanawake huathirika zaidi, wanaume pia huathirika.
6. Je, kuna dawa ya kuongeza hamu ya kula?
Ndiyo. Dawa kama cyproheptadine hutumika, lakini kwa usimamizi wa daktari.
7. Tiba ya lishe inahusisha nini?
Kula mlo kamili, wenye virutubisho vya kurejesha afya, na kufuatiliwa na mtaalamu wa lishe.
8. Naweza kusaidiaje mtu mwenye anorexia?
Toa msaada wa kihisia, mwelekeze kwa daktari au mshauri, epuka kumhukumu.
9. Kuna vyakula vinavyosaidia kurudisha hamu ya kula?
Ndiyo – matunda safi, supu ya kuku, tangawizi, na pilipili huweza kusaidia.
10. Je, anorexia inatibika kabisa?
Ndiyo, kwa matibabu ya mapema na msaada wa karibu, mtu anaweza kupona kabisa.
11. Je, anorexia inahusiana na stress?
Ndiyo, mara nyingi inahusishwa na matatizo ya kihisia kama stress, huzuni au msongo.
12. Mtu anaweza kuwa na anorexia bila kupungua sana uzito?
Ndiyo. Anorexia huanzia kwenye tabia hata kabla uzito kushuka sana.
13. Anorexia ni ugonjwa wa kisasa tu?
Hapana, umekuwepo kwa miongo mingi lakini unaongezeka kwa kasi kutokana na mitazamo ya jamii.
14. Je, kufanya mazoezi kupita kiasi ni dalili ya anorexia?
Ndiyo, hasa kama yanatumika kwa lengo la kujinyima uzito au chakula.
15. Kuna mitandao inayochochea anorexia?
Ndiyo, baadhi ya kurasa au “challenges” mitandaoni huchochea tabia za kujinyima chakula.
16. Mgonjwa wa anorexia anaweza kupona bila dawa?
Inawezekana, lakini mchanganyiko wa tiba ya akili, lishe na dawa mara nyingi huhitajika.
17. Jinsi ya kujikinga na anorexia kwa vijana?
Elimu kuhusu mwili, kujikubali, na kuepuka shinikizo la mitindo isiyo halisi ya miili.
18. Wazazi wanaweza kusaidia vipi?
Kwa kusikiliza, kuhamasisha lishe bora, na kutafuta msaada wa kitaalamu mapema.
19. Anorexia inaweza kutokea baada ya mimba?
Ndiyo, wanawake wengine hupitia hali hiyo baada ya kujifungua kutokana na msongo au kujiona wameongezeka sana uzito.
20. Anorexia inaweza kuonekana kwa mtoto mdogo?
Ndiyo, hata watoto wanaweza kuonyesha tabia za kujinyima chakula, hivyo wazazi wanapaswa kuwa makini.
