Malaria ni ugonjwa hatari unaosababishwa na vimelea vya Plasmodium vinavyoenezwa na mbu wa kike aina ya Anopheles. Huu ni ugonjwa unaosumbua sana nchi za joto hususan Afrika, ikiwa ni pamoja na Tanzania. Dalili za malaria zinaweza kuanzia homa kali, kutetemeka, maumivu ya kichwa, uchovu hadi kutapika na kuharisha.
Matibabu ya malaria ni ya haraka na yanayohitaji kufuata mwongozo wa kitabibu. Katika makala hii, tutajifunza kwa undani kuhusu dawa za malaria zinazotumika zaidi, jinsi zinavyofanya kazi, na tahadhari muhimu wakati wa matumizi.
Aina za Dawa za Malaria Zinazotumika Tanzania
Artemether + Lumefantrine (ALU)
Majina ya kibiashara: Coartem, Lumartem, Artefan
Ni mchanganyiko wa dawa za malaria unaotumika sana Tanzania.
Hupatikana kwa vidonge na hutolewa kwa siku 3.
Dihydroartemisinin + Piperaquine (DHA-PPQ)
Majina ya kibiashara: Duo-Cotecxin, P-Alaxin
Inafaa kwa wagonjwa wa malaria isiyokuwa kali na hutumiwa kwa siku 3.
Artesunate Injection (kwa malaria kali)
Hutolewa kwa sindano hospitalini kwa wagonjwa walio na malaria kali au waliozidiwa.
Hufuatwa na tiba ya mdomo baada ya hali kuimarika.
Quinine
Inapatikana kwa sindano au tembe.
Inatumika kama tiba ya malaria sugu au wakati dawa zingine hazipatikani.
Chloroquine
Ilikuwa dawa ya kawaida zamani lakini kwa sasa haina nguvu kwa sababu ya usugu wa vimelea vya malaria.
Inatumika tu kwa aina nadra ya Plasmodium vivax au ovale.
Primaquine
Inasaidia kuondoa vimelea vya malaria vilivyolala (hypnozoites).
Hasa kwa aina ya vivax na ovale, siyo ya malaria kali.
Mpangilio wa Matumizi ya Dawa (ALU kama mfano)
Siku ya kwanza: dozi mbili – ya kwanza ukishagundulika na ya pili baada ya masaa 8.
Siku ya pili na tatu: dozi mbili kila siku (asubuhi na jioni).
Dawa humezwa baada ya kula chakula au unywaji wa maziwa kusaidia kufyonzwa vizuri.
Tahadhari Muhimu Wakati wa Matumizi ya Dawa za Malaria
Usimeze dawa za malaria bila ushauri wa daktari au vipimo.
Kamilisha dozi hata kama unahisi umepona.
Wape watoto dawa kulingana na uzito wao, siyo umri peke yake.
Epuka kutumia dawa za malaria pamoja na pombe au baadhi ya dawa za maumivu bila ruhusa ya daktari.
Wanawake wajawazito wanapaswa kutumia dawa salama kwa ujauzito kama zilivyoelekezwa na daktari.
Dawa za Malaria kwa Makundi Maalum
Watoto chini ya miaka 5:
ALU au DHA-PPQ kwa uangalizi maalum.
Sindano hutumika kwa malaria kali.
Wajawazito:
Trimester ya kwanza: Quinine
Trimester ya pili na ya tatu: ALU au DHA-PPQ
Wagonjwa wa malaria kali:
Sindano ya Artesunate kisha ALU kwa njia ya mdomo.
Je, Dawa Zinaweza Kuzuia Malaria?
Ndiyo. Kuna dawa za kuzuia malaria (prophylaxis), hasa kwa wasafiri au watu wanaoishi kwenye maeneo ya hatari, kama:
Mefloquine
Doxycycline
Atovaquone + Proguanil (Malarone)
Lakini hazitumiki kwa kila mtu, ni maalum kwa mashauriano ya daktari.
Maswali 20+ Yanayoulizwa Mara kwa Mara (FAQs)
1. Je, ni dawa gani bora zaidi kwa malaria?
Artemether + Lumefantrine (ALU) ndiyo dawa inayopendekezwa zaidi kwa malaria isiyo kali.
2. ALU ni dawa ya siku ngapi?
Kwa kawaida hutumiwa kwa siku 3.
3. Je, Coartem ni ALU?
Ndiyo, Coartem ni jina la kibiashara la dawa ya Artemether + Lumefantrine.
4. Ni muda gani baada ya kumeza dawa utaanza kujisikia vizuri?
Kwa kawaida ndani ya saa 24–48 unahisi nafuu, lakini endelea na dozi hadi mwisho.
5. Ni hatari kumeza dawa bila kupima malaria?
Ndiyo, unaweza kupata madhara au kutibu ugonjwa usio sahihi.
6. Dawa ya malaria kwa wajawazito ni ipi?
Quinine (trimester ya kwanza) na ALU (trimester ya pili na tatu).
7. Kwa nini Chloroquine haitumiki tena?
Kwa sababu vimelea vya malaria vimekuwa na usugu dhidi yake.
8. Je, malaria kali hutibiwa na dawa gani?
Kwa sindano ya Artesunate, kisha dawa za mdomo kama ALU.
9. Nitatambuaje kama nina malaria kali?
Dalili kama kupoteza fahamu, degedege, kushindwa kula au kutapika kila kitu.
10. Je, malaria inaweza kujirudia baada ya matibabu?
Ndiyo, hasa kama dozi haikukamilishwa au vimelea havikuangamizwa wote.
11. Mgonjwa anaweza kutumia dawa za malaria akiwa na njaa?
Inashauriwa kutumia dawa baada ya kula ili kuongeza ufanisi na kuepuka madhara ya tumbo.
12. ALU inaweza kutumika na dawa gani nyingine kwa pamoja?
Ni vyema kushauriana na daktari kwani kuna dawa zinaweza kuingiliana na ALU.
13. Je, kuna watu wasioruhusiwa kutumia ALU?
Wenye matatizo ya ini, moyo au watoto chini ya kilo 5 wanapaswa kuwa waangalifu.
14. Je, kuna tiba mbadala ya malaria?
Hakuna tiba mbadala iliyoidhinishwa rasmi. Dawa za hospitali ndizo salama zaidi.
15. Dawa za malaria hupatikana wapi?
Zinapatikana kwenye hospitali, zahanati, na maduka ya dawa yaliyosajiliwa.
16. Nifanye nini nikisahau dozi ya dawa?
Meza mara tu unakumbuka, isipokuwa muda umefika wa dozi inayofuata – basi ruka moja.
17. Je, mtoto wa chini ya mwaka mmoja anaweza kutumia ALU?
Ndiyo, kwa kipimo maalum kulingana na uzito wake.
18. Nini hutokea nikikataa dawa baada ya kujisikia nafuu?
Malaria inaweza kurudi au kuwa sugu.
19. Malaria inaweza kuzuiwa vipi?
Kwa kutumia vyandarua, dawa za kuzuia, na kuondoa mazalia ya mbu.
20. Je, mtu anaweza kuwa na malaria bila homa?
Ndiyo, hasa kwa malaria sugu au mwili uliopata kinga fulani.
21. Kuna chanjo ya malaria?
Ndiyo, chanjo ya malaria (RTS,S/AS01) imeanza kutolewa kwa watoto katika baadhi ya maeneo Afrika.
