Lishe bora ni msingi wa afya bora kwa mtoto. Watoto wanaohitaji kuongezewa uzito au kuboresha kinga ya mwili huhitaji mlo wa lishe kamili unaojumuisha virutubisho muhimu kama protini, vitamini, madini, na nishati. Moja ya njia bora ni kutumia unga wa lishe wa nyumbani, unaotengenezwa kwa kuchanganya nafaka, kunde, na mbegu zenye virutubisho vingi. Hata hivyo, si kila mchanganyiko wa nafaka ni salama, hasa kwa watoto chini ya miaka 2.
JINSI YA KUTENGENEZA UNGA WA LISHE KWA MTOTO
Viambato Muhimu
Chagua nafaka na vyakula vinavyotoa virutubisho kamili:
Nafaka: Mahindi, ulezi, mtama, shayiri
Kunde: Mbegu za soya, dengu, karanga (zilizokaushwa na kukaangwa vizuri)
Mbegu zenye mafuta: Ufuta, alizeti, mbegu za maboga
Virutubisho vya ziada: Moringa (mboga za majani), ndizi mbichi, mbegu za komamanga kavu
Hatua kwa Hatua
Chagua na safisha malighafi: Osha kwa maji safi ili kuondoa vumbi na uchafu.
Chemsha au kaanga nafaka/kunde: Hii huua vijidudu na kuongeza usalama wa unga.
Kausha kabisa: Ukaushe kivulini au kwenye oveni kwa moto wa chini hadi ikauke vizuri.
Saga kwa mashine: Saga mpaka upate unga laini sana.
Hifadhi vizuri: Tumia chupa au mifuko safi isiyoingiza hewa au unyevu.
UJI WA LISHE UNAONENEPSHA MTOTO
Kwa mtoto mwenye uzito mdogo, tumia unga wa lishe na uongeze virutubisho vingine:
Maziwa ya mama au ya unga
Samli, siagi au mafuta ya karanga kwa kiasi
Ndizi au viazi vilivyosagwa
Yai la kuchemsha (lililopondwa vizuri kwa watoto zaidi ya miezi 6)
Hakikisha uji ni mzito kiasi, lakini si mgumu hadi mtoto asishindwe kumeza.
KUCHANGANYA NAFAKA KWA AJILI YA LISHE YA MTOTO SI SALAMA KILA WAKATI
Kwa nini?
Huweza kuwa mzito kwa tumbo la mtoto
Nafaka nyingi huongeza kiasi cha wanga kupita kiasi, ambayo hujaza tumbo lakini si virutubisho vya kutosha.
Zinaweza kuwa na anti-nutrients
Baadhi ya nafaka na mbegu zina ‘phytates’ au ‘lectins’ ambazo huzuia mwili kufyonza madini kama chuma na zinki.
Hatari ya sumu ya ukungu (aflatoxins)
Kama mahindi au karanga hazikauki vizuri, huweza kuwa na sumu hatari kwa mtoto.
Matatizo ya usagaji (hadi kuvimbiwa au kuhara)
Mchanganyiko mzito au usioandaliwa vizuri husababisha changamoto kwenye mmeng’enyo wa chakula.
MAHITAJI YA LISHE YA MTOTO (Kwa Miezi 6 – 24)
| Virutubisho Muhimu | Kazi | Vyanzo Bora |
|---|---|---|
| Protini | Ukuaji wa mwili | Samaki, soya, maziwa, yai |
| Wanga | Nishati | Mahindi, viazi, ndizi |
| Vitamini A | Macho, kinga | Karoti, maembe, maini |
| Iron (chuma) | Damu na kinga | Dengu, nyama, moringa |
| Zinc | Ukuaji | Karanga, mbegu za maboga |
| Mafuta bora | Ukuaji wa ubongo | Mafuta ya alizeti, siagi |
MASWALI YANAYOULIZWA MARA KWA MARA (FAQs)
1. Ni wakati gani mtoto aanze kula uji wa lishe?
Kuanzia miezi 6, mtoto anaweza kuanza kula uji wa lishe kwa kuongezewa hatua kwa hatua sambamba na maziwa ya mama.
2. Je, mtoto anaweza kunenepa kwa uji wa lishe tu?
Uji huchangia, lakini anahitaji mlo kamili – chakula cha nyongeza na maziwa ya kutosha.
3. Ni nafaka zipi hazifai kuchanganywa pamoja?
Epuka kuchanganya nafaka nyingi kwa wakati mmoja hasa kwa watoto wachanga; chagua nafaka chache zilizoandaliwa vizuri.
4. Je, unga wa lishe unaweza kuhifadhiwa kwa muda gani?
Ikiwa umehifadhiwa vizuri (mahali pasipo na unyevu), unaweza kukaa hadi miezi 2-3.
5. Ni viungo gani vinaweza kusababisha sumu au kuharibu unga?
Karanga, mahindi au soya zisipoandaliwa vizuri huweza kuleta aflatoxins (sumu ya ukungu).
6. Je, yai linaweza kuongezwa kwenye uji wa mtoto?
Ndiyo, baada ya miezi 6 – chemsha na pondaponda kisha changanya na uji.
7. Ninawezaje kuzuia uji kuwa mzito mno?
Tumia unga kidogo na maji mengi, chemsha kwa moto wa wastani ukikoroga ili upate uji wa wastani.
8. Je, maziwa ya ng’ombe yanafaa kwa mtoto chini ya miezi 12?
Hapana, hayapendekezwi kwa mtoto chini ya mwaka mmoja.
9. Naweza kutumia ndizi mbichi kwenye unga wa lishe?
Ndiyo, ndizi mbichi huongeza nishati na wanga. Zikaushe na saga zikiwa kavu.
10. Ni alama gani zinaonyesha unga umeharibika?
Harufu mbaya, uchanga wa unga, au unga kuanza kuota vijimimea – ni viashiria vya kuharibika.
11. Je, ni lazima nitumie kila aina ya nafaka?
Hapana, chagua nafaka chache zenye virutubisho tofauti. Ubora ni muhimu kuliko wingi.
12. Naweza kuongezea matunda kwenye uji?
Ndiyo, baada ya kupoa, ongeza matunda kama ndizi, parachichi au embe laini.
13. Je, mtoto anaweza kupata chango kwa kutumia unga wa lishe?
Ikiwa uji ni mzito au una nafaka nyingi sana, anaweza kuvimbiwa. Hakikisha unyevu unatosha.
14. Ninawezaje kutambua kama mtoto anapata lishe ya kutosha?
Angalia uzito unaoongezeka, ngozi yenye afya, na mkojo wa kawaida. Unaweza pia kumpeleka kliniki kwa kupimwa.
15. Je, unga wa lishe unaweza kutumiwa na watu wazima?
Ndiyo, hasa wazee au wagonjwa wanaohitaji lishe bora kwa urahisi wa mmeng’enyo.
16. Je, watoto wa umri gani wanahitaji unga wa lishe zaidi?
Watoto wa miezi 6 hadi 24 wana mahitaji makubwa zaidi ya lishe kwani ndio kipindi cha ukuaji wa haraka.
17. Ni namna gani ya kujaribu aina mpya ya unga kwa mtoto?
Anza kwa kiasi kidogo, uone kama kuna mabadiliko kwenye choo au ngozi. Ikiwa hakuna athari, endelea.
18. Je, moringa inafaa kwa watoto?
Ndiyo, lakini kwa kiasi kidogo. Inatoa chuma na vitamini nyingi.
19. Naweza kutumia unga wa lishe mara ngapi kwa siku?
Kwa watoto wachanga, mara 2–3 kwa siku ni sawa. Ongeza kadri wanavyokua.
20. Ni aina gani ya mafuta bora kwa mtoto?
Mafuta ya alizeti, siagi halisi, au samli kwa kiasi kidogo huongeza nishati na kusaidia kunenepa.
