Pumu (Asthma) ni ugonjwa wa muda mrefu unaoathiri njia za hewa za mapafu. Wakati mtu ana pumu, njia za hewa huziba kwa muda, na kusababisha kuumia kwa mapafu, kupumua kwa shida, na kukohoa mara kwa mara. Ingawa pumu haiwezi kuponywa kabisa, inaweza kudhibitiwa vizuri kwa tiba na mabadiliko ya mtindo wa maisha.
Dalili za Pumu
Dalili za pumu zinaweza kuwa mboga au kali, na mara nyingine hujitokeza ghafla (asthma attack). Dalili kuu ni:
Kupumua kwa shida au haraka
Kukohoa mara kwa mara, hasa usiku au mapema asubuhi
Kuhisi kushikilia kifua au maumivu kichest
Kupiga kelele au kuteleza wakati wa kupumua (wheeze)
Kuchoka haraka wakati wa kufanya mazoezi
Shida ya kupumua wakati wa msongo wa mawazo au baridi kali
Dalili hizi huweza kuwa mbaya zaidi kwa watoto wadogo au watu wenye pumu kali, na mara nyingine husababisha dharura ya mapafu.
Sababu za Pumu
Pumu hutokana na mchanganyiko wa urithi, mazingira na vichocheo. Sababu kuu ni:
1. Vichocheo vya Mazingira
Vumbi, moshi wa sigara, harufu ya kemikali au vumbi la nyumba
Pollen za maua, unga wa matunda, na vichocheo vya msimu
2. Vichocheo vya Mwili
Mazoezi makali (exercise-induced asthma)
Mabadiliko ya joto au baridi kali
3. Maambukizi ya Virusi
Pumu mara nyingi huanza au kuongezeka baada ya homa ya kawaida au mafua
4. Urithi wa Kinasaba
Watoto wa wazazi wenye pumu au mzio wana uwezekano mkubwa wa kupata pumu
5. Matumizi ya Dawa Fulani
Baadhi ya dawa kama aspirin au beta-blockers zinaweza kuchochea pumu kwa wagonjwa wengine
Tiba ya Pumu
1. Dawa za Kudhibiti Pumu
Hizi hutumika kudhibiti dalili kwa muda mrefu:
Inhaled corticosteroids – kupunguza uvimbe wa njia za hewa
Leukotriene modifiers – kupunguza msukumo wa njia za hewa
2. Dawa za Kutoa Nafasi ya Kupumua (Relievers)
Hizi hutumika wakati wa shambulio la pumu:
Short-acting beta agonists (SABA) kama albuterol
Husaidia kupanua njia za hewa haraka na kurahisisha kupumua
3. Kufuatilia Dalili
Kuandika diary ya dalili na kuangalia ni lini zinatokea
Kufanya vipimo vya mapafu mara kwa mara (spirometry)
4. Kuepuka Vichocheo
Kuzuia kuingia kwa vumbi, moshi au vichocheo vya mzio
Kufunika uso baridi au kutumia kitambaa wakati wa hewa baridi
Kupunguza msongo wa mawazo kwa mbinu za kupumua kwa kina na utulivu
5. Elimu na Uangalizi wa Afya
Kufahamu dalili za mapema za shambulio la pumu
Kutambua njia za haraka za kudhibiti pumu
Kushirikiana na daktari kwa mabadiliko ya tiba pale inapohitajika
Maswali Yanayoulizwa Mara kwa Mara (FAQs)
Nini husababisha pumu?
Pumu hutokana na mchanganyiko wa urithi, vichocheo vya mazingira, virusi, na baadhi ya dawa.
Dalili za awali za pumu ni zipi?
Kukohoa mara kwa mara, kupumua kwa shida, kushikilia kifua na kuteleza wakati wa kupumua.
Je, pumu inaweza kuishi na mtu maisha yote?
Ndiyo, lakini inaweza kudhibitiwa vizuri kwa dawa na mabadiliko ya mtindo wa maisha.
Ni dawa gani hutumika kudhibiti pumu?
Inhaled corticosteroids, leukotriene modifiers na short-acting beta agonists kwa dalili za ghafla.
Je, pumu ni urithi?
Ndiyo, watoto wa wazazi wenye pumu wana hatari kubwa ya kupata pumu.
Vichocheo vya pumu ni vya aina gani?
Vumbi, moshi, pollen, harufu ya kemikali, baridi kali, mazoezi makali, na virusi.
Je, pumu inasababisha kifo?
Pumu kali isiyotibiwa inaweza kuwa hatari na kusababisha kifo, ingawa ni nadra.
Je, watoto wadogo wanaweza kupata pumu?
Ndiyo, mara nyingi huanza mapema lakini inaweza kudhibitiwa kwa ushauri sahihi wa daktari.
Ni lini mtu anapaswa kutumia dawa ya reliever?
Wakati wa shambulio la pumu au dalili kama kupumua kwa shida na wheezing.
Kuna lishe maalum inayosaidia pumu?
Lishe yenye vitamini C, E, omega-3 na mboga za majani inaweza kusaidia afya ya mapafu.
Je, msongo wa mawazo unaweza kuamsha pumu?
Ndiyo, stress inaweza kuchochea shambulio la pumu.
Je, pumu inaweza kuibuka ghafla bila sababu?
Ndiyo, mara nyingine shambulio la pumu linaweza kutokea ghafla hata bila vichocheo dhahiri.
Je, kuna tiba ya kudumu ya pumu?
Hapana, pumu haiwezi kuponywa kabisa, lakini inaweza kudhibitiwa vizuri.
Je, baridi inaweza kuchochea pumu?
Ndiyo, hewa baridi inaweza kusababisha njia za hewa kuziba na shambulio la pumu.
Ni vipimo gani vinavyofanyika kutambua pumu?
Spirometry, peak flow measurement, na vipimo vya kupumua (lung function tests).
Je, pumu huathiri watoto na wazee kwa namna moja?
Dalili zinaweza kufanana, lakini watoto mara nyingine wanaweza kuwa na shambulio la mara kwa mara zaidi.
Je, mazoezi huongeza hatari ya pumu?
Kwa wagonjwa wenye exercise-induced asthma, mazoezi makali yanaweza kuamsha shambulio la pumu.
Ni hatua gani za dharura wakati wa shambulio la pumu?
Tumia dawa ya reliever mara moja, tafuta msaada wa dharura ikiwa kupumua hakurudi kawaida, na epuka vichocheo.
Je, pumu inaweza kuondokana na uharibifu wa mapafu?
Ikiwa haidhibitiwi vizuri, inaweza kusababisha uharibifu wa muda mrefu wa njia za hewa. Kudhibiti dawa mapema husaidia kulinda mapafu.
Je, pumu inaweza kuibuka bila homa au mafua?
Ndiyo, shambulio la pumu linaweza kutokea bila maambukizi yoyote.
