Ugonjwa wa matende, unaojulikana kitaalamu kama Elephantiasis au Lymphatic Filariasis, ni hali ya kiafya inayoletwa na minyoo wa vimelea wanaoishi kwenye mfumo wa limfu (lymphatic system) na kusababisha uvimbe mkubwa kwenye viungo hasa miguu, mikono, matiti au sehemu za siri. Ugonjwa huu huambukizwa kupitia mbu na huathiri mamilioni ya watu duniani kote, hasa kwenye maeneo ya joto na yenye unyevunyevu kama Afrika, Asia na Amerika ya Kusini.
Chanzo cha Ugonjwa wa Matende
Matende husababishwa na minyoo wa aina ya Wuchereria bancrofti, Brugia malayi, na Brugia timori. Minyoo hawa huenezwa na aina fulani za mbu wanaochukua lava za minyoo kutoka kwa mtu aliyeambukizwa na kuzieneza kwa watu wengine wakati wa kung’ata.
Dalili za Ugonjwa wa Matende
Uvimbe mkubwa wa miguu, mikono au sehemu nyingine za mwili
Ngozi kuwa nene na ngumu kama ya tembo
Maumivu sehemu iliyoathirika
Kuwashwa au ngozi kukauka
Homa ya mara kwa mara
Majimaji kutoka kwenye ngozi au sehemu zilizoathirika
Kuharibika kwa sura ya mwili na kupunguza uwezo wa kufanya kazi
Dawa ya Ugonjwa wa Matende
Tiba ya matende inalenga kuua vimelea wa minyoo, kupunguza makali ya ugonjwa, na kudhibiti maambukizi mapya. Zifuatazo ni dawa na njia kuu zinazotumika:
1. Dawa za Minyoo (Anti-filarial Drugs)
Diethylcarbamazine (DEC)
Albendazole
Ivermectin
Hizi ni dawa zinazosaidia kuua minyoo waliokomaa na wale wa hatua za mwanzo. Matumizi yake ya mara moja kwa mwaka kwa kipindi cha miaka 4 hadi 6 husaidia kudhibiti ugonjwa huu.
2. Matibabu ya Maambukizi ya Bakteria
Kwa wagonjwa walio na uvimbe mkubwa na maambukizi ya ngozi, antibayotiki kama Amoxicillin au Penicillin hutumika.
3. Kupunguza Uvimbe
Matumizi ya dawa za kupunguza uvimbe (anti-inflammatory drugs)
Kuinua kiungo kilichoathirika juu ili kupunguza msongamano wa limfu
Masaji maalum ya mfumo wa limfu (lymphatic drainage massage)
4. Upasuaji (Surgery)
Kwa baadhi ya wagonjwa, hasa waliopata mabadiliko ya kudumu ya umbo la viungo, upasuaji wa kuondoa uvimbe au kurekebisha umbo hufanyika.
Tiba za Kiasili na Mbadala
Baadhi ya tiba za kiasili hutumika kupunguza makali ya dalili, japo hazitibu minyoo moja kwa moja:
Maji ya moto na baridi kwa nyakati tofauti kwa miguu
Matumizi ya mafuta ya mkaratusi (eucalyptus) kwa ajili ya kupunguza uvimbe
Ujazo wa lishe bora yenye vitamini C, protini na madini ya zinc
Jinsi ya Kujikinga na Matende
Epuka kung’atwa na mbu kwa kutumia vyandarua vyenye dawa
Safisha mazingira na ondoa mazalia ya mbu
Tumia dawa za minyoo kama sehemu ya kampeni za afya ya jamii
Elimu kwa jamii kuhusu usafi wa mwili na kujikinga na mbu
Maswali Yaulizwayo Mara kwa Mara (FAQs)
Matende husababishwa na nini hasa?
Matende husababishwa na minyoo wa vimelea wanaoenezwa na mbu. Minyoo hawa huingia kwenye mfumo wa limfu na kusababisha uvimbe mkubwa.
Je, matende yanatibika?
Ndiyo. Matende yanatibika kwa kutumia dawa maalum za kuua minyoo pamoja na matibabu ya kusaidia kupunguza dalili.
Ni dawa gani hutumika kutibu matende?
Dawa kuu ni Diethylcarbamazine (DEC), Ivermectin na Albendazole.
Je, kuna tiba ya asili ya matende?
Zipo tiba asili za kusaidia kupunguza dalili kama masaji na kutumia maji ya moto, lakini hazitoshi kuua minyoo bila dawa za hospitali.
Matende yanaambukiza?
Hapana, hayaambukizi kutoka kwa mtu hadi mwingine moja kwa moja, lakini mbu wanaweza kueneza maambukizi.
Matende yanaweza kusababisha kifo?
Si rahisi kusababisha kifo moja kwa moja, lakini yanaweza kusababisha ulemavu wa kudumu na kuathiri maisha kwa kiasi kikubwa.
Je, upasuaji ni lazima kwa matende?
Si kwa kila mtu. Upasuaji unafanyika kwa wagonjwa waliopata mabadiliko ya kudumu au matatizo ya kiafya yanayohitaji uingiliaji wa upasuaji.
Matende yanaweza kupona kabisa?
Ndiyo, hasa kama yanatibiwa mapema na kwa ufuatiliaji sahihi wa matibabu.
Ni kwa muda gani mtu hutumia dawa za matende?
Kwa kawaida, dawa hutumika mara moja kwa mwaka kwa kipindi cha miaka kadhaa kama sehemu ya mpango wa kitaifa wa kuangamiza ugonjwa.
Je, matende yanaathiri uzazi?
Kwa wanaume, uvimbe wa korodani kutokana na matende unaweza kuathiri uzazi. Kwa wanawake, si kawaida kuathiri moja kwa moja.
Matende yanaweza kuzuilika?
Ndiyo, kwa kutumia vyandarua, dawa za kuua minyoo na kuondoa mazalia ya mbu.
Je, lishe ina mchango katika matibabu ya matende?
Ndiyo. Lishe bora huimarisha kinga ya mwili na kusaidia kupunguza madhara ya ugonjwa huu.
Matende hutibiwa na daktari wa aina gani?
Kwa kawaida, daktari wa magonjwa ya ndani au wa magonjwa ya ngozi hushughulikia matibabu ya matende.
Matende ni ugonjwa wa kurithi?
Hapana, ni ugonjwa wa kuambukizwa kupitia mbu.
Je, kuna chanjo ya matende?
Kwa sasa, hakuna chanjo ya moja kwa moja dhidi ya matende, lakini kuna kampeni za kudhibiti kwa kutumia dawa.
Je, wanawake wajawazito wanaweza kupata matende?
Ndiyo, lakini ni muhimu wawe waangalifu katika kutumia dawa chini ya ushauri wa daktari.
Matende huonekana sana katika sehemu gani ya mwili?
Mara nyingi huathiri miguu, mikono, matiti na sehemu za siri.
Je, matende husababisha ulemavu wa kudumu?
Ndiyo, iwapo hayatatibiwa mapema, yanaweza kusababisha ulemavu wa kudumu.
Je, ni watoto pia wanaweza kuambukizwa matende?
Ndiyo, hasa kama wanaishi katika maeneo yenye mbu wanaoeneza ugonjwa huu.
Matende yanaweza kurejea baada ya kutibiwa?
Inawezekana iwapo mgonjwa hatamaliza dozi ya dawa au ataendelea kuishi kwenye mazingira hatarishi bila kinga.
