Ugonjwa wa Malale, pia hujulikana kama Trypanosomiasis ya Afrika, ni ugonjwa hatari unaosababishwa na vimelea vinavyoitwa Trypanosoma brucei, na kuenezwa na mbu aina ya mbung’o. Ugonjwa huu hupatikana zaidi katika maeneo ya vijijini barani Afrika, na huathiri mfumo wa fahamu endapo hautatibiwa mapema.
Sababu za Ugonjwa wa Malale
Kuumwa na Mbu wa Mbung’o
Huu ndio chanzo kikuu cha maambukizi. Mbu huyu hupatikana zaidi maeneo ya misitu, kandokando ya mito na sehemu za wazi zilizo na wanyama.Kuingia kwa Vimelea vya Trypanosoma
Baada ya kuumwa na mbung’o aliyeambukiza, vimelea huingia mwilini na kuanza kuzaliana na kusambaa kupitia damu.Ugonjwa usipotibiwa huenea hadi kwenye Ubongo
Endapo mgonjwa hatatibiwa, vimelea hao husambaa hadi kwenye mfumo wa fahamu, hali inayosababisha matatizo makubwa ya akili na hatimaye kifo.
Dalili za Ugonjwa wa Malale
Dalili hutegemea hatua ya ugonjwa:
Hatua ya Awali (Haijafika Ubongoni)
Homa ya mara kwa mara
Uchovu na udhaifu mwingi
Kuumwa na kichwa
Kuvimba tezi za shingo
Maumivu ya viungo
Vidonda sehemu ya kuumwa na mbung’o
Hatua ya Pili (Ubongo Umeathirika)
Kukosa usingizi au kulala sana
Kuchanganyikiwa au kupoteza kumbukumbu
Kutetemeka
Degedege
Kukosa uwezo wa kutembea vizuri
Kushindwa kuzungumza
Kifo (ikiwa haitatibiwa)
Tiba ya Ugonjwa wa Malale
Matibabu hutegemea hatua ya ugonjwa:
Hatua ya awali
Dawa kama Pentamidine (kwa T.b. gambiense)
Suramin (kwa T.b. rhodesiense)
Hatua ya pili (ubongo umeathirika)
Melarsoprol – dawa kali inayopambana na vimelea vilivyoingia ubongoni
Nifurtimox-Eflornithine Combination Therapy (NECT) – kwa baadhi ya aina ya ugonjwa huu
Matibabu haya hutolewa hospitalini chini ya uangalizi maalum.
Njia za Kujikinga na Ugonjwa wa Malale
Kuepuka maeneo yenye mbung’o (hasa maporini na misituni)
Kuvaa mavazi ya kufunika mwili mzima
Kutumia viuatilifu kwenye nguo au mwilini
Kudhibiti mazalia ya mbung’o
Uchunguzi wa mara kwa mara kwa watu wanaoishi kwenye maeneo hatarishi
Kuhamasisha jamii kuhusu ugonjwa huu
Maswali na Majibu (FAQs)
Ugonjwa wa malale unasababishwa na nini?
Ugonjwa huu husababishwa na vimelea vya Trypanosoma vinavyoenezwa na mbu wa mbung’o.
Mbu wa mbung’o wanapatikana wapi?
Hupatikana zaidi vijijini, maeneo ya misitu, kando ya mito na mashamba.
Dalili za mwanzo za ugonjwa wa malale ni zipi?
Homa, maumivu ya kichwa, uchovu, na uvimbe wa tezi za shingo.
Je, ugonjwa huu unaweza kuua?
Ndiyo, ikiwa hautatibiwa, unaweza kuathiri ubongo na kusababisha kifo.
Ugonjwa wa malale huambukizwa kutoka mtu mmoja kwenda mwingine?
Hauambukizwi moja kwa moja baina ya watu, bali kupitia mbung’o.
Ni vipimo gani hutumika kugundua malale?
Vipimo vya damu, uchunguzi wa tezi, na majimaji ya uti wa mgongo.
Tiba ya malale inapatikana wapi?
Hospitali kuu au vituo vya afya vilivyopokea mafunzo ya kutibu ugonjwa huu.
Je, malale inaweza kuzuilika?
Ndiyo, kwa kuepuka kuumwa na mbung’o na kudhibiti mazalia yao.
Wanaume na wanawake huathirika kwa kiwango sawa?
Ndiyo, wote wawili wanaweza kuathiriwa bila kujali jinsia.
Je, watoto wanaweza kupata malale?
Ndiyo, hasa wanaoishi kwenye maeneo yaliyoathirika.
Malale ni ugonjwa wa kurithi?
Hapana, hauhusiani na kurithi bali ni maambukizi.
Kwa nini ugonjwa huu huathiri ubongo?
Vimelea husambaa hadi kwenye mfumo wa fahamu endapo havikudhibitiwa mapema.
Ni muda gani dalili huanza kuonekana?
Ndani ya wiki au miezi kadhaa baada ya kuumwa na mbung’o.
Je, mtu anaweza kupona kabisa?
Ndiyo, kama atatibiwa mapema na kwa usahihi.
Malale ina chanjo?
Kwa sasa hakuna chanjo, lakini tafiti zinaendelea.
Je, wanyama wanaweza kuambukizwa?
Ndiyo, baadhi ya wanyama wa porini na wa kufugwa huweza kuwa waenezi.
Ugonjwa wa malale ni wa kawaida Tanzania?
Umeshamiri zaidi katika baadhi ya maeneo ya Afrika, Tanzania ikiwa ni mojawapo.
Je, kuna dawa za asili kwa malale?
Hapana, tiba bora inapatikana hospitalini kupitia dawa za kisasa.
Mtu anaweza kuambukizwa zaidi ya mara moja?
Ndiyo, kama ataumwa tena na mbung’o aliyeambukiza.
Ni mashirika gani yanahusika kudhibiti malale?
WHO, Wizara ya Afya, na taasisi mbalimbali za utafiti na afya ya jamii.
