Malaria ni moja ya magonjwa hatari zaidi yanayoathiri binadamu, hasa katika maeneo ya tropiki kama vile Afrika, Asia na sehemu za Amerika ya Kusini. Katika nchi nyingi za Afrika, ikiwemo Tanzania, malaria ni chanzo kikubwa cha vifo na vinasababisha mzigo mkubwa kwa mifumo ya afya na familia.
Malaria ni Nini?
Malaria ni ugonjwa unaosababishwa na vimelea vya plasmodium, ambao huambukizwa kwa binadamu kupitia kung’atwa na mbu jike wa aina ya Anopheles. Vimelea hivi huingia mwilini na kuvamia ini, kisha kuingia kwenye damu na kuharibu chembechembe nyekundu za damu.
Aina za Vimelea vya Malaria
Kuna aina tano kuu za vimelea vya malaria vinavyoweza kumwathiri binadamu:
Plasmodium falciparum – Aina hatari zaidi, husababisha vifo vingi.
Plasmodium vivax – Husababisha maambukizi ya mara kwa mara (relapse).
Plasmodium ovale
Plasmodium malariae
Plasmodium knowlesi – Inapatikana zaidi Asia ya Kusini Mashariki.
Dalili za Malaria
Dalili za malaria huanza kuonekana kati ya siku 7 hadi 14 baada ya mtu kuambukizwa. Dalili kuu ni pamoja na:
Homa kali inayopanda na kushuka
Kutetemeka au baridi kali
Kichwa kuuma
Maumivu ya viungo na misuli
Kichefuchefu na kutapika
Kuharisha (mara nyingine)
Uchovu mwingi
Joto kali la mwili (fever)
Kutokwa jasho jingi
Upungufu wa damu (anaemia)
Kupoteza fahamu (ikiwa ni malaria ya ubongo)
Madhara ya Malaria
Ikiwa haitatibiwa kwa haraka, malaria inaweza kusababisha:
Upungufu wa damu mkali
Kusababisha kifafa kwa watoto wadogo
Kusababisha kifo
Uharibifu wa ini na figo
Malaria ya ubongo (cerebral malaria)
Malaria kwa Watoto na Wajawazito
Watoto chini ya miaka mitano na wanawake wajawazito wako kwenye hatari kubwa zaidi ya madhara makubwa ya malaria. Malaria kwa mjamzito inaweza kuathiri mtoto tumboni, kusababisha kuharibika kwa mimba au mtoto kuzaliwa na uzito mdogo.
Jinsi Malaria Inavyoenea
Kupitia kung’atwa na mbu jike wa Anopheles aliyeambukizwa.
Mbu huyu huambukizwa kwa kunyonya damu ya mtu aliye na malaria.
Mbu huyo anapoenda kumng’ata mtu mwingine, humuingizia vimelea vya malaria.
Jinsi ya Kujikinga na Malaria
1. Kulala Chini ya Chandarua Chenye Dawa
Hakikisha chandarua chako kina dawa ya kuua mbu (LLIN).
Tumia kila usiku hata kama mbu hawaonekani.
2. Kupulizia Dawa ya Kuua Mbu Ndani ya Nyumba (IRS)
Pulizia dawa maalum kwenye kuta za nyumba mara kwa mara.
3. Kuvaa Mavazi Yanayofunika Mwili
Haswa wakati wa usiku au maeneo yenye mbu wengi.
4. Kuepuka Maji Yaliotuama Karibu na Makazi
Hakikisha hakuna madimbwi ya maji ambayo yanaweza kuwa mazalia ya mbu.
5. Kuweka Nyumba Safi na Kufunga Madirisha na Milango
Tumia nyavu kwenye madirisha au funika kwa vitambaa wakati wa usiku.
6. Kutumia Viuadudu vya Mbu (Repellents)
Pakaa kwenye ngozi hasa ukiwa safarini au kwenye maeneo ya porini.
7. Kutoa Elimu kwa Jamii
Kuwaelimisha watu kuhusu hatari za malaria na namna ya kujikinga.
Tiba ya Malaria
Malaria hutibiwa kwa kutumia dawa za kuua vimelea vya plasmodium. Mojawapo ya tiba kuu ni:
Dawa za ACTs (Artemisinin-based Combination Therapy) – Hii ni tiba yenye mchanganyiko wa dawa ambazo huua vimelea haraka.
Dawa za kupunguza homa kama Paracetamol
Huduma ya dharura hospitalini kwa wagonjwa mahututi
Muhimu: Usitumie dawa bila ushauri wa daktari.
Maswali yaulizwayo Mara kwa Mara (FAQs)
Malaria inaambukizwaje?
Malaria huambukizwa kupitia kung’atwa na mbu jike wa Anopheles aliyeambukizwa vimelea vya plasmodium.
Ni kwa nini malaria ni hatari kwa watoto wadogo?
Watoto wadogo hawana kinga ya kutosha, hivyo huathirika haraka na madhara ya malaria kama upungufu wa damu na degedege.
Ni dalili zipi za malaria kwa wajawazito?
Dalili ni pamoja na homa, maumivu ya kichwa, kichefuchefu, kutapika, na uchovu mkali.
Naweza kupata malaria zaidi ya mara moja?
Ndiyo, unaweza kupata malaria tena hata kama uliwahi kuugua hapo awali.
Je, malaria inaweza kusababisha kifo?
Ndiyo. Malaria isipotibiwa mapema inaweza kuua, hasa aina ya Plasmodium falciparum.
Je, kuna chanjo ya malaria?
Ndiyo, chanjo ya malaria inayoitwa **RTS,S/AS01** imeanzishwa katika baadhi ya nchi, hasa kwa watoto wadogo.
Chandarua chenye dawa kinadumu kwa muda gani?
Kwa kawaida, chandarua chenye dawa hudumu kwa miaka mitatu lakini inategemea matumizi na usafi.
Naweza kunywa dawa za malaria kama kinga?
Ndiyo, hasa kwa wasafiri kwenda maeneo yenye malaria. Lakini lazima uwe na ushauri wa daktari.
Ni muda gani dalili za malaria huanza kuonekana baada ya kuambukizwa?
Dalili huanza kati ya siku 7 hadi 14 baada ya kuambukizwa.
Je, malaria inaambukizwa kutoka kwa mtu kwenda kwa mtu?
Hapana, huambukizwa tu kupitia mbu. Si ugonjwa wa kuambukiza kwa njia ya hewa au kugusana.
Mbu wa malaria wanapatikana saa ngapi zaidi?
Mbu wa malaria huuma zaidi kuanzia saa 1 usiku hadi alfajiri.
Je, malaria husababisha upungufu wa damu?
Ndiyo, kwa kuwa vimelea huharibu chembechembe nyekundu za damu.
Malaria inaweza kugundulika kwa njia gani?
Kupitia kipimo cha damu kama **mRapid Diagnostic Test (mRDT)** au **microscope** hospitalini.
Je, mtu anaweza kuwa na malaria bila homa?
Ndiyo, hasa malaria sugu au ile inayojiibua (relapsing malaria).
Ni aina gani ya malaria inaua haraka zaidi?
Plasmodium falciparum, hasa ikiwa haitatibiwa mapema.
Je, kuna chakula maalum kwa mgonjwa wa malaria?
Mgonjwa anapaswa kula vyakula vyenye madini ya chuma, vitamini, maji ya kutosha na matunda ili kuimarisha mwili.
Malaria husababisha mimba kuharibika?
Ndiyo, hasa kwa wajawazito ambao hawapati tiba mapema.
Watoto wachanga wanaweza kuambukizwa malaria?
Ndiyo, hasa ikiwa mama alikuwa na malaria wakati wa ujauzito.
Je, malaria ina dawa ya asili?
Dawa za asili kama majani ya mwarobaini hutumika kijadi, lakini zinapaswa kuambatana na ushauri wa daktari.
Ni maeneo gani yanayoathirika zaidi na malaria?
Maeneo ya mvua nyingi, ya joto na yenye madimbwi ya maji – hasa maeneo ya vijijini.
