Kiharusi (au stroke kwa Kiingereza) ni hali ya dharura ya kiafya inayotokea pale ambapo damu inashindwa kufika kwenye sehemu fulani ya ubongo, ama kwa kuziba kwa mshipa wa damu au kwa mshipa kupasuka. Ukosefu wa damu na oksijeni kwenye ubongo huanza kuua seli za ubongo ndani ya dakika chache. Kutambua dalili za awali za kiharusi ni jambo la msingi sana kwa kuwa linaweza kuokoa maisha na kupunguza ulemavu wa kudumu.
Aina za Stroke
Ischemic Stroke – Hii hutokea pale ambapo mshipa wa damu ubongoni unaziba, kwa kawaida kutokana na chembechembe za mafuta au damu kuganda.
Hemorrhagic Stroke – Hii hutokea pale ambapo mshipa wa damu ubongoni hupasuka, na kusababisha damu kuingia kwenye tishu za ubongo.
Transient Ischemic Attack (TIA) – Inajulikana pia kama “mini-stroke”, huonesha dalili za stroke kwa muda mfupi na hupotea yenyewe, lakini ni onyo la hatari ya kupata stroke kamili.
Dalili za Mtu Kupata Stroke
Zifuatazo ni dalili kuu za mtu anayepata au yuko karibu kupata stroke. Dalili hizi hutokea ghafla:
1. Kupooza kwa upande mmoja wa mwili
Mtu anaweza kushindwa kuinua mkono au mguu mmoja.
Kupooza huwa upande mmoja (kushoto au kulia) kulingana na sehemu ya ubongo iliyoathirika.
2. Kushindwa kuongea au kuongea kwa maneno yasiyoeleweka
Lugha inakuwa tata au mtu hawezi kabisa kutamka maneno.
Anaweza kuchanganya maneno au kuonekana kama amelewa.
3. Mdomo au uso upande mmoja kudorora
Upande mmoja wa uso hushuka na mdomo unaweza kuteleza upande mmoja wakati mtu anajaribu tabasamu.
4. Kupoteza uwezo wa kuona kwa macho yote au jicho moja
Mtu anaweza kuona giza ghafla au kuona kwa ukungu.
Mara nyingine macho huuma au kutokuwa na mwelekeo.
5. Kizunguzungu au kupoteza usawa wa mwili
Kushindwa kutembea sawa, kujikwaa, au kuhisi kichwa chepesi sana.
6. Kichwa kuuma ghafla na kwa nguvu isiyo ya kawaida
Maumivu haya hujitokeza bila sababu ya wazi na yanaweza kuambatana na kichefuchefu au kutapika.
7. Kupoteza fahamu au kuchanganyikiwa
Mgonjwa anaweza kushindwa kuelewa mazingira au kushindwa kuitika wito.
8. Ganzi au kufa ganzi kwa mikono, miguu au uso
Ganzi hii huanza ghafla na mara nyingi huathiri upande mmoja wa mwili.
Jinsi ya Kutambua Stroke kwa Haraka – Njia ya “FAST”
Njia rahisi ya kukumbuka dalili za stroke ni kutumia neno FAST:
F – Face (Uso): Omba mtu atabasamu. Je, upande mmoja wa uso umeanguka?
A – Arms (Mikono): Omba mtu ainue mikono yote miwili. Je, mkono mmoja unashindwa kunyanyuka au unashuka polepole?
S – Speech (Usemi): Omba mtu aseme sentensi rahisi. Je, anaweza kuongea wazi au maneno yamechanganyika?
T – Time (Muda): Ikiwa dalili zipo, mpigie huduma za dharura haraka. Muda ni muhimu!
Mambo Yanayoweza Kutokea Kabla ya Stroke (Dalili za Onyo)
Kizunguzungu cha mara kwa mara
Kupoteza kumbukumbu kwa muda mfupi
Maono ya kuwili
Maumivu ya kichwa ya mara kwa mara
Kutetemeka au kushindwa kushika vitu vizuri
Kuchanganyikiwa kwa ghafla
Nini Cha Kufanya Ukiona Mtu Ana Dalili za Stroke
Piga simu ya dharura mara moja – Usisubiri dalili zipotee zenyewe.
Usimpe chakula wala kinywaji – Anaweza kushindwa kumeza.
Mweke kwa usalama – Kwa mfano, mlaze upande ili apate hewa vizuri.
Angalia muda dalili zilipoanza – Hii ni muhimu kwa madaktari kujua hatua ya matibabu.
Msiendeshe gari kumpeleka hospitali – Badala yake, tumia gari la wagonjwa ili apate huduma ya haraka njiani.
Hatua za Kuzuia Stroke
Dhibiti shinikizo la damu
Kula chakula chenye afya na kupunguza mafuta
Fanya mazoezi angalau dakika 30 kwa siku
Acha kuvuta sigara na kupunguza pombe
Kagua kiwango cha sukari mara kwa mara
Kama una matatizo ya moyo, fuata matibabu ya daktari
Pima afya ya mishipa ya damu mara kwa mara
Maswali yaulizwayo Mara kwa Mara (FAQs)
Je, stroke inaweza kumpata mtu mwenye umri mdogo?
Ndiyo, ingawa stroke ni ya kawaida kwa wazee, vijana pia wanaweza kuipata hasa kama wana matatizo ya moyo, kisukari, au historia ya familia.
Je, mtu anaweza kupata stroke akiwa amelala?
Ndiyo, watu wengine huamka na kugundua wamepata stroke usiku.
Ni muda gani mtu anaweza kupona baada ya stroke?
Inategemea na uzito wa stroke. Baadhi hupona ndani ya wiki chache, wengine huhitaji miezi au miaka.
Je, maumivu ya kichwa pekee ni dalili ya stroke?
Maumivu ya kichwa ya ghafla na makali yasiyo ya kawaida yanaweza kuwa ishara ya stroke, hasa hemorrhagic stroke.
Je, kuna dawa za asili za kuzuia stroke?
Chakula bora, tangawizi, kitunguu saumu, moringa, na matumizi ya mafuta ya zeituni husaidia, lakini hazichukui nafasi ya matibabu rasmi.
Je, mtu aliyepata stroke anaweza kurudi kufanya kazi?
Ndiyo, kwa msaada wa fiziotherapia na matibabu sahihi, wengi huweza kurudi kwenye shughuli zao.
Je, stroke inaweza kurudi tena?
Ndiyo, ikiwa chanzo hakitatibiwa kikamilifu au mgonjwa hatabadilisha mtindo wa maisha.
Je, wanawake wako kwenye hatari ya kupata stroke?
Ndiyo, hasa wakati wa ujauzito, matumizi ya vidonge vya uzazi, au presha ya juu ya damu.
Je, FAST ni njia salama ya kugundua stroke?
Ndiyo, ni njia rahisi na ya haraka ya kutambua dalili za msingi za stroke.
Je, kufanya mazoezi kunaweza kuzuia stroke?
Ndiyo, mazoezi ya mara kwa mara huimarisha mzunguko wa damu, moyo na kupunguza hatari ya stroke.
