Homa ya manjano (Yellow Fever) ni ugonjwa hatari wa kuambukiza unaosababishwa na virusi vya Flavivirus, na huenezwa na mbu wa aina ya Aedes aegypti na Haemagogus. Ugonjwa huu hupata jina lake kutokana na moja ya dalili zake kuu—kuchubuka kwa macho, ngozi na fizi kuwa na rangi ya manjano kutokana na kuharibika kwa ini.
Katika maeneo mengi ya Afrika na Amerika Kusini, homa ya manjano bado ni tishio kubwa kwa afya ya umma.
Dalili za Homa ya Manjano
Dalili za homa ya manjano huanza kuonekana kati ya siku 3 hadi 6 baada ya mtu kuambukizwa. Dalili hizi hugawanyika katika hatua mbili:
Hatua ya Awali (Dalili za kawaida):
Homa ya ghafla
Maumivu ya kichwa makali
Maumivu ya mgongo na misuli
Kichefuchefu na kutapika
Kuchoka na udhaifu
Kupungua kwa hamu ya kula
Macho kuwa na maumivu
Baridi kali na kutetemeka
Mapigo ya moyo kwenda polepole (bradycardia)
Hatua ya Pili (Dalili kali zaidi kwa baadhi ya wagonjwa):
Ngozi, macho na fizi kuwa na rangi ya manjano (jaundice)
Kutapika damu
Damu kutoka puani, mdomoni au sehemu za siri
Maumivu makali ya tumbo
Figo kushindwa kufanya kazi
Ini kuharibika
Kupoteza fahamu au kuchanganyikiwa
Kifo (kwa wagonjwa wasiotibiwa ipasavyo)
Sababu za Homa ya Manjano
Homa ya manjano husababishwa na virusi vya homa ya manjano vinavyoenezwa kwa njia ya mbu. Mbu hupata virusi hivi kwa kumng’ata mtu aliyeambukizwa, kisha humwambukiza mtu mwingine kwa kung’ata tena.
Sababu kuu ni:
Kung’atwa na mbu mwenye virusi.
Kuishi au kusafiri maeneo yenye milipuko ya homa ya manjano.
Kukosa chanjo ya homa ya manjano.
Njia za Maambukizi
Kung’atwa na mbu aliyeambukiza: Hii ndiyo njia kuu ya maambukizi.
Mbu kuambukizwa kutoka kwa mtu aliye na virusi, halafu kumng’ata mwingine.
Maambukizi hayawezi kuenea moja kwa moja kati ya mtu na mtu bila mbu.
Tiba ya Homa ya Manjano
Hakuna tiba mahsusi ya kuua virusi vya homa ya manjano, lakini kuna matibabu ya kupunguza makali ya dalili. Kwa hivyo, mgonjwa anatakiwa kupatiwa huduma bora ya kitabibu:
Matibabu yanayopendekezwa:
Kunywa maji ya kutosha kupunguza upungufu wa maji mwilini.
Kupumzika sana.
Kutumia dawa za kupunguza homa na maumivu (paracetamol, sio aspirin).
Kuepuka dawa za NSAIDs kama aspirini na ibuprofen kwani huongeza hatari ya kutokwa na damu.
Kufuatilia hali ya ini na figo.
Wagonjwa mahututi hulazwa kwa uangalizi maalum.
Kinga Dhidi ya Homa ya Manjano
Kinga ndiyo njia bora zaidi ya kujilinda dhidi ya homa ya manjano.
Njia za kujikinga:
Chanjo ya homa ya manjano: Dozi moja hukupa kinga ya maisha yote.
Kuepuka kung’atwa na mbu:
Vaa nguo ndefu.
Tumia dawa za kufukuza mbu (repellents).
Lala ndani ya chandarua chenye dawa.
Epuka maeneo yenye mbu wengi (hasa asubuhi na jioni).
Udhibiti wa mbu katika mazingira:
Funika vyombo vya maji.
Fukuza madimbwi ya maji.
Safisha mazingira mara kwa mara.
Maswali 20 yaulizwayo mara kwa mara (FAQs)
Homa ya manjano ni ugonjwa wa aina gani?
Ni ugonjwa wa virusi unaoenezwa na mbu na huathiri ini, figo na damu.
Ni kwa jinsi gani mtu anaambukizwa homa ya manjano?
Kwa kung’atwa na mbu aliye na virusi vya homa ya manjano.
Je, homa ya manjano inaambukizwa kutoka mtu hadi mtu?
Hapana, huambukizwa kupitia kung’atwa na mbu, si kwa kugusana.
Dalili ya manjano kwenye macho na ngozi inamaanisha nini?
Inaonyesha kwamba ini limeanza kushambuliwa, hali hii inajulikana kama jaundice.
Ni lini nitapate dalili baada ya kuambukizwa?
Kati ya siku 3 hadi 6 baada ya kung’atwa na mbu aliyeambukiza.
Homa ya manjano hupona bila matibabu?
Wagonjwa wengi hupona, lakini wengine hupata dalili kali zinazoweza kusababisha kifo bila matibabu sahihi.
Je, homa ya manjano ina dawa?
Hakuna dawa ya kuua virusi, lakini dalili hutibiwa ili kusaidia mwili kupona.
Chanjo ya homa ya manjano huchanjwa mara ngapi?
Dozi moja tu ya chanjo hutoa kinga ya maisha yote.
Je, chanjo ya homa ya manjano ni salama?
Ndiyo, chanjo ni salama na hutoa kinga madhubuti.
Ni watu gani hawapaswi kuchanjwa?
Watoto chini ya miezi 9, wajawazito na watu wenye kinga dhaifu bila ushauri wa daktari.
Naweza kusafiri bila cheti cha chanjo ya homa ya manjano?
Nchi nyingi huomba cheti cha chanjo kabla ya kuingia; bila cheti unaweza kuzuiwa.
Homa ya manjano ni hatari kwa maisha?
Ndiyo, inaweza kusababisha kifo hasa kama haihudumiwi mapema.
Je, mtu anaweza kuambukizwa zaidi ya mara moja?
Hapana, mtu aliyepata ugonjwa au chanjo ana kinga ya kudumu.
Je, dawa za mitishamba zinaweza kutibu homa ya manjano?
Hakuna ushahidi wa kisayansi, hivyo usitegemee mitishamba pekee.
Je, ni lazima kila mtu achanjwe dhidi ya homa ya manjano?
Ni muhimu sana kwa watu wanaoishi au kusafiri maeneo yenye maambukizi.
Je, kuna dawa za kuzuia mbu zinazoshauriwa?
Ndiyo, kama vile DEET na lemon eucalyptus.
Je, watoto wanaweza kupata homa ya manjano?
Ndiyo, watoto pia wako hatarini hasa kama hawajachanjwa.
Ni hospitali gani zinaweza kutoa chanjo ya homa ya manjano?
Hospitali za serikali na vituo vilivyothibitishwa na wizara ya afya.
Je, homa ya manjano huambukizwa kwa kula au kunywa?
Hapana, si ugonjwa wa chakula bali huambukizwa kwa mbu.
Ni wakati gani wa mwaka ambapo homa ya manjano huenea zaidi?
Wakati wa mvua ambapo mbu huongezeka kwa kasi.
